←
मंगळवार, 17 जून 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 94

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां नाही श्रम । तेचि करीं तूं परम । स्वधर्मु हा ॥

"Therefore, perform that duty which is appropriate and which does not cause strain; that is the supreme Swadharma."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य / विहित
Appropriate / Proper
आचरतां Verb
Acharata
करताना / आचरण करताना
While performing
श्रम Noun
Shrama
कष्ट / थकवा
Effort / Fatigue
स्वधर्मु Noun
Swadharmu
स्वतःचे कर्तव्य
One's own duty

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य काम आहे आणि जे करताना तुला त्रास किंवा ओझे वाटणार नाही, तेच तुझे खरे कर्तव्य समजून तू कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला 'स्वधर्माचे' मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या प्रकृतीला आणि अधिकाराला साजेसे असेच विहित कर्म करावे. जे कर्म आपल्या स्वभावाशी जुळते, ते करताना मनावर ताण येत नाही आणि शरीराला थकवा जाणवत नाही. असे सहजतेने घडणारे कर्म म्हणजेच 'स्वधर्म' होय. जेव्हा आपण आपल्या वाट्याला आलेले कर्तव्य आनंदाने पार पाडतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला मोक्षाकडे घेऊन जाते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला चित्रकलेची आवड असेल आणि त्याने त्यातच आपले करिअर केले, तर त्याला ते काम करताना कधीही कंटाळा येणार नाही. हेच त्याचे 'उचित कर्म' ठरेल. आपल्या आवडीनुसार आणि कर्तव्यानुसार काम केल्यास यश सहज मिळते.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्णांच्या उपदेशावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सांगतात की ओझे न वाटता सहजपणे जे कर्म घडते, तेच श्रेष्ठ कर्तव्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 168

म्हणोनि इंद्रियें आपुलेनि बळें । विचरती जरी विषयमेळें । तरी तीं न बाधती कवणें काळें । जयाचें मन स्वाधीन ॥

"Therefore, if the senses move among objects by their own strength, they never cause any harm to one whose mind is under control."

इंद्रियें Noun
indriyēṃ
ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये
sense organs
विचरती Verb
vicaratī
वावरतात किंवा फिरतात
wander or move
विषयमेळें Noun
viṣayamēḷēṃ
विषयांच्या समूहात
in the company of objects
बाधती Verb
bādhatī
बाधा आणणे किंवा त्रास देणे
obstruct or harm
स्वाधीन Adjective
svādhīna
स्वतःच्या ताब्यात
under one's own control

💡 अर्थ

ज्याचे मन स्वतःच्या ताब्यात असते, त्याची इंद्रिये विषयांमध्ये (बाह्य जगात) वावरली तरी त्याला कधीही त्रास देत नाहीत किंवा मोहात पाडत नाहीत.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने योगाभ्यासाने आपले मन जिंकले आहे, त्याला बाह्य जगातील विषयांची भीती नसते. सामान्यतः इंद्रिये माणसाला विषयांकडे ओढून नेतात आणि विचलित करतात. परंतु, ज्याचे मन बुद्धीच्या आणि आत्म्याच्या नियंत्रणात आहे, त्याची इंद्रिये जरी विषयांच्या संपर्कात आली, तरी ती त्याला बंधनात टाकू शकत नाहीत. जसा एखादा निष्णात घोडेस्वार घोड्यांना मोकळे सोडले तरी ते योग्य मार्गावरच राहतात, तशीच अवस्था स्थितप्रज्ञाची असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर आपण आपल्या मनावर ताबा मिळवला, तर आजूबाजूला कितीही प्रलोभने (उदा. मोबाईल, टीव्ही, चविष्ट पदार्थ) असली तरी आपण आपल्या ध्येयापासून विचलित होत नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात मन एकाग्र असेल तर बाहेरचा आवाज आपल्याला त्रास देत नाही.

📌 संदर्भ

ज्याचे मन स्थिर आहे, तो विषयांच्या सानिध्यात राहूनही अलिप्त कसा राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 56

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि जेणें पाविजे परम धर्म । तें आचरतां मनोधर्म । सांडीं पां तूं ॥ ५६ ॥

"Therefore, perform that which is appropriate action and by which the supreme dharma is attained; while practicing it, discard the mental constructs of ego."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchit
योग्य / विहित
Appropriate / Prescribed
परम Adjective
Param
श्रेष्ठ / सर्वोच्च
Supreme
आचरतां Verb
Acharata
आचरण करताना
While performing
मनोधर्म Noun
Manodharma
मनाचा स्वभाव / अहंकार
Mental attitude / Ego
सांडीं Verb
Sandi
त्याग कर / सोडून दे
Relinquish / Give up

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य कर्तव्य आहे आणि ज्याने श्रेष्ठ धर्माची प्राप्ती होते, ते कर्म करताना मनातील अहंकार किंवा फळाची आशा सोडून दे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निस्वार्थ कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) अत्यंत निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. हे कर्म करताना मनाचा जो 'मी करतो' हा अहंकार (कर्तेपणाचा भाव) किंवा 'मला काय मिळेल' ही फळाची अपेक्षा असते, तिला 'मनोधर्म' म्हटले आहे. हा मनोधर्म त्यागून जेव्हा आपण कर्म करतो, तेव्हाच ते कर्म आपल्याला बंधनात न टाकता मोक्षाकडे नेते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेत वेळ घालवण्यापेक्षा, केवळ विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निस्वार्थपणे कर्तव्य बजावण्याचा आणि कर्मातील फळाची आशा सोडण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा