←
सोमवार, 09 जून 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 283

मग विषयांचिया आठवणी। सवेंचि अभिलाषा वाढे मनीं। तेथ उपजे कामु जाणीं। तयापासोनि॥

"Then, by remembering the objects of the senses, a longing immediately grows in the mind; know that from that longing, desire is born."

विषयांचिया Noun
Vishayanchiya
विषयांच्या (इंद्रिय भोगांच्या)
Of sensory objects
आठवणी Noun
Aathavani
स्मरणाने किंवा चिंतनाने
By remembering or contemplating
अभिलाषा Noun
Abhilasha
ओढ किंवा आसक्ती
Attachment or longing
उपजे Verb
Upaje
निर्माण होते किंवा जन्मते
Arises or is born
कामु Noun
Kamu
कामवासना किंवा तीव्र इच्छा
Lust or intense desire
सवेंचि Adverb
Savenchi
लगेचच किंवा त्याबरोबरच
Immediately

💡 अर्थ

जेव्हा आपण विषयांचे (भोगवस्तूंचे) चिंतन करतो, तेव्हा मनात त्यांच्याबद्दल ओढ निर्माण होते. त्या ओढीतूनच मग तीव्र इच्छा किंवा काम वासना निर्माण होते.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे मानवी मनाच्या अध:पाताची पहिली पायरी स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य इंद्रियविषयांचे (उदा. रूप, रस, गंध) सतत चिंतन करतो, तेव्हा त्याच्या मनात त्या विषयाबद्दल आसक्ती निर्माण होते. ही आसक्ती वाढली की त्याचे रूपांतर 'कामात' (तीव्र इच्छेत) होते. मनाची ही प्रक्रिया अत्यंत सूक्ष्म असते, जिथे केवळ विचारातून कृतीची आणि बंधनाची सुरुवात होते. हा श्लोक भगवद्गीतेतील 'ध्यायतो विषयान्पुंसः' या श्लोकावर आधारित आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर आपल्याला वाईट सवयींपासून दूर राहायचे असेल, तर त्या गोष्टींचा विचार करणे थांबवले पाहिजे. उदाहरणार्थ, जर कोणाला जंक फूड सोडायचे असेल, तर त्याने त्याचे फोटो पाहणे किंवा त्याबद्दल विचार करणे टाळले पाहिजे, कारण केवळ विचारातूनच ते खाण्याची तीव्र इच्छा निर्माण होते.

📌 संदर्भ

इंद्रियविषयांचे चिंतन केल्याने मनुष्याचे पतन कसे सुरू होते, याची प्रक्रिया ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 13

तंव तो कुरुवृद्धु पितामहू । जो प्रतापाचा अर्कु प्रदीप्तु । तेणें सिंहनादु केला अद्‍भुतु । शंखु पूरूनि ॥ १३ ॥

"Then the aged grandsire of the Kuru race, the glorious patriarch, blew his conch, roaring like a lion, to hearten Duryodhana."

कुरुवृद्धु Noun
Kuruvruddhu
कुरुवंशातील ज्येष्ठ
Eldest of the Kuru dynasty
पितामहू Noun
Pitamahu
आजोबा (भीष्म)
Grandsire
अर्कु Noun
Arku
सूर्य
Sun
प्रदीप्तु Adjective
Pradiptu
तेजस्वी किंवा प्रकाशमान
Radiant or brilliant
सिंहनादु Noun
Simhanadu
सिंहाची गर्जना
Lion's roar
पूरूनि Verb
Puruni
फुंकून (शंख वाजवून)
Having blown

💡 अर्थ

तेव्हा कुरुवंशातील सर्वात ज्येष्ठ असलेले भीष्म पितामह, जे पराक्रमाच्या बाबतीत तेजस्वी सूर्यासारखे आहेत, त्यांनी आपला शंख फुंकून सिंहासारखी मोठी गर्जना केली.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज भीष्म पितामहांच्या शौर्याचे आणि व्यक्तिमत्वाचे वर्णन करतात. भीष्म हे केवळ वयानेच मोठे नव्हते, तर त्यांचे तेज आणि सामर्थ्य सूर्यासारखे प्रखर होते. 'प्रतापाचा अर्कु' या शब्दांतून ज्ञानेश्वर माऊली त्यांच्या अफाट पराक्रमाचा गौरव करतात. युद्धाची घोषणा करण्यासाठी त्यांनी जो शंखनाद केला, तो इतका प्रचंड आणि आत्मविश्वासपूर्ण होता की त्याला 'सिंहनाद' (सिंहाची गर्जना) म्हटले गेले आहे. हे त्यांच्या निर्भयतेचे आणि कौरव सैन्याचे नेतृत्व करण्याच्या त्यांच्या दृढनिश्चयाचे प्रतीक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कार्याची सुरुवात करतो, तेव्हा आपल्या मनात भीष्म पितामहांसारखा आत्मविश्वास आणि स्पष्टता असावी. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या स्पर्धेत किंवा परीक्षेला सामोरे जाताना, भीती न बाळगता पूर्ण तयारीने आणि धैर्याने आपली उपस्थिती दर्शवणे आवश्यक आहे.

📌 संदर्भ

संजय धृतराष्ट्राला युद्धाच्या मैदानावरील दृश्य सांगत आहे, जिथे भीष्म पितामहाने दुर्योधनाला धीर देण्यासाठी शंखनाद केला.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 352

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

जैसा कूर्मु आपुलीं अंगें । संकोचूनि राहे वेगें । तैसीं इंद्रियें विषयसंगें । सांडूनि जो ॥

"As the tortoise draws in its limbs from all sides, so does he who withdraws his senses from the objects of sense; his wisdom is then firmly established."

कूर्मु Noun
Kurmu
कासव
Tortoise
अंगें Noun
Ange
अवयव
Limbs
संकोचूनि Verb
Sankochuni
आत ओढून किंवा आकसून
Withdrawing
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Senses
विषयसंगें Noun
Vishayasange
विषयांच्या सहवासातून
From sense objects
सांडूनि Verb
Sanduni
सोडून किंवा त्याग करून
Relinquishing

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे कासव आपली सर्व अंगे स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो मनुष्य आपली इंद्रिये विषयांपासून पूर्णपणे काढून घेतो, त्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगताना कासवाचे उदाहरण देतात. कासव जेव्हा त्याला धोका वाटतो किंवा गरज नसते, तेव्हा आपले पाय आणि डोके सहजपणे आपल्या कडक कवचात ओढून घेतो. त्याचप्रमाणे, जो साधक बाह्य जगातील विषयांच्या (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मोहातून आपली इंद्रिये स्वेच्छेने आणि विवेकाने मागे घेतो, तोच खरा ज्ञानी होय. हे इंद्रियदमन बळजबरीने नसून, आत्मज्ञानाच्या आनंदाने सहज घडलेले असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण सोशल मीडिया किंवा अनावश्यक वादात अडकतो, तेव्हा कासवाप्रमाणे स्वतःला त्यातून बाजूला काढणे म्हणजे इंद्रिय संयम होय. उदाहरण: अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचा मोह टाळून एकाग्र होणे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज कासवाचे उदाहरण देऊन इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा