←
मंगळवार, 03 जून 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 22

तैसेचि हेही सैन्य । पाहावे म्यां सन्नद्ध पूर्ण । जे युद्धीं अतिप्रवीण । आले असती ॥

"Likewise, I must observe this army, fully prepared, who are highly skilled in war and have arrived here."

सैन्य Noun
Sainya
लष्कर किंवा फौज
Army
सन्नद्ध Adjective
Sannaddha
पूर्णपणे तयार किंवा सज्ज
Fully prepared or ready
अतिप्रवीण Adjective
Atipravina
अत्यंत निपुण किंवा कुशल
Highly skilled or expert
पाहावे Verb
Pahave
निरीक्षण करावे किंवा पाहावे
To observe or see
पूर्ण Adverb
Purna
संपूर्णपणे
Completely

💡 अर्थ

त्याचप्रमाणे, युद्धासाठी पूर्णपणे सज्ज झालेले हे सैन्य मला पाहायचे आहे, जे युद्धकलेत अत्यंत निपुण आहेत आणि येथे लढण्यासाठी आले आहेत.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत अर्जुन श्रीकृष्णाला विनंती करत आहे की, त्याने रथाला दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभे करावे. अर्जुनाला हे पाहायचे आहे की दुर्योधनाच्या बाजूने कोणते योद्धे लढायला आले आहेत. हे योद्धे केवळ सामान्य सैनिक नसून युद्धकलेत अत्यंत प्रवीण (अतिप्रवीण) आणि युद्धासाठी पूर्णपणे सज्ज (सन्नद्ध) आहेत. अर्जुनाची ही कृती त्याच्या युद्धाप्रति असलेल्या गांभीर्याला आणि शत्रूच्या शक्तीचे अचूक आकलन करण्याच्या इच्छेला दर्शवते. कोणत्याही संघर्षापूर्वी प्रतिस्पर्ध्याची क्षमता जाणून घेणे हा एक महत्त्वाचा रणनीतीचा भाग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

कोणतेही मोठे काम किंवा स्पर्धा सुरू करण्यापूर्वी आपल्या समोर असलेली आव्हाने आणि प्रतिस्पर्धी यांची नीट पारख करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या महत्त्वाच्या परीक्षेला बसण्यापूर्वी मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका पाहून परीक्षेच्या काठिण्य पातळीचा अंदाज घेणे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्राच्या युद्धभूमीवर युद्ध सुरू होण्यापूर्वी, अर्जुन श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये नेण्यास सांगतो जेणेकरून तो शत्रू पक्षाचे आणि त्यांच्या तयारीचे निरीक्षण करू शकेल.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 6, श्लोक 6

जेथें अर्जुना हें चित्त । आपणया आपणचि होय मित्र । तरी आपणया आपणचि घात । आपणचि करी ॥ ६ ॥

"Where, O Arjuna, this mind becomes its own friend, there it also causes its own destruction."

चित्त Noun
Chitta
मन किंवा अंतःकरण
Mind or consciousness
मित्र Noun
Mitra
दोस्त किंवा साहाय्यक
Friend or ally
घात Noun
Ghaat
नाश किंवा नुकसान
Destruction or harm
आपणया Pronoun
Aapanaya
स्वतःला
To oneself
करी Verb
Kari
करतो
Does or performs

💡 अर्थ

हे अर्जुना, जेव्हा हे मन स्वतःचेच मित्र बनते, तेव्हा ते स्वतःचे कल्याण करते; पण जर ते शत्रू झाले, तर ते स्वतःचाच नाश करते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या दुहेरी स्वरूपाचे अत्यंत मार्मिक वर्णन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याचा खरा मित्र किंवा शत्रू हा दुसरा कोणी नसून त्याचे स्वतःचे मनच असते. जर साधकाने योगाभ्यासाने आणि विवेकाने आपल्या मनावर ताबा मिळवला, तर ते मन त्याला आत्मोद्धाराच्या मार्गावर नेते आणि त्याचा 'मित्र' बनते. परंतु, जर मन इंद्रियांच्या आणि विषयांच्या आहारी गेले, तर तेच मन मनुष्याच्या अधःपाताला कारणीभूत ठरते आणि स्वतःचा 'घात' करते. थोडक्यात, आपले सुख आणि दुःख आपल्या मनाच्या स्थितीवर अवलंबून असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर आपण अभ्यासाचा किंवा कामाचा कंटाळा करणाऱ्या मनावर ताबा मिळवून लक्ष केंद्रित केले, तर ते मन आपल्याला यश मिळवून देणारा 'मित्र' ठरते. पण जर आपण आळसाला शरण गेलो, तर तेच मन आपला वेळ वाया घालवून आपले नुकसान करते.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज मनाच्या निग्रहाचे महत्त्व सांगताना मन कसे मित्र किंवा शत्रू ठरू शकते, याचे विवेचन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 228

प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥

म्हणोनि आत्मलाभेविणें । कांहींच गोड न मने जेणें । तोचि स्थितप्रज्ञु जाणें । अर्जुना तूं ॥

"Therefore, understand him to be a man of steady wisdom, O Arjuna, who finds nothing sweet except the attainment of the Self."

आत्मलाभेविणें Noun
Atmalabhevine
आत्मप्राप्तीशिवाय
Without self-realization
गोड Adjective
God
मधुर किंवा प्रिय
Sweet or pleasant
मने Verb
Mane
मानणे किंवा वाटणे
To consider or feel
स्थितप्रज्ञु Noun
Sthitaprajnu
स्थिर बुद्धी असलेला
One with steady wisdom
जाणें Verb
Jane
ओळखणे किंवा समजणे
To know or understand

💡 अर्थ

म्हणून हे अर्जुना, ज्याला आत्मप्राप्तीशिवाय दुसरे काहीही गोड वाटत नाही, तोच खरा स्थितप्रज्ञ (स्थिर बुद्धीचा) आहे असे तू समज.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे मर्म सांगतात. ज्या व्यक्तीला आपल्या अंतरात्म्याचा साक्षात्कार झाला आहे, त्याला बाह्य जगातील नश्वर विषयांमध्ये कोणतेही स्वारस्य उरत नाही. ज्याप्रमाणे अमृताचे सेवन करणाऱ्याला इतर पेये बेचव वाटतात, त्याचप्रमाणे आत्मसुखाचा अनुभव घेणाऱ्याला भौतिक सुखे तुच्छ वाटतात. अशी व्यक्ती स्वतःच्याच ठिकाणी संतुष्ट असते आणि तिची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत विचलित होत नाही. हेच पूर्णत्वाचे लक्षण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात बाह्य गोष्टींवर (उदा. मोबाईल, प्रसिद्धी किंवा वस्तू) आपले सुख अवलंबून न ठेवता, स्वतःच्या कर्मात आणि विचारात समाधान शोधणे म्हणजे स्थितप्रज्ञतेचा सराव करणे होय. उदाहरण: इतरांनी स्तुती केली किंवा निंदा केली तरी आपल्या ध्येयापासून विचलित न होता शांत राहणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाची) लक्षणे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा