🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अविनाशी आणि अभेद्य स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे भौतिक वस्तूंवर बाह्य घटकांचा परिणाम होतो, तसा आत्म्यावर होत नाही. शस्त्रे केवळ शरीराला इजा करू शकतात, पण चैतन्यमय आत्म्याला स्पर्शही करू शकत नाहीत. अग्नी, जल आणि वायू ही महाभूतं देखील आत्म्याचे अस्तित्व नष्ट करण्यास असमर्थ आहेत. हे आत्मतत्व सर्व भौतिक विकारांच्या पलीकडे असून ते शाश्वत आणि सनातन आहे, असे माऊली येथे सांगतात.

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा मृत्यूची भीती वाटते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले खरे स्वरूप (आत्मा) कधीही नष्ट होत नाही. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले किंवा शरीराला आजार झाला तरी खचून न जाता, 'मी या परिस्थितीपेक्षा वेगळा आणि सामर्थ्यवान आहे' हा विचार करणे.

भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितलेल्या आत्म्याच्या अमरत्वाच्या उपदेशावर ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भाष्य करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या सर्व इंद्रियांवर (डोळे, कान, जीभ इत्यादी) पूर्ण ताबा मिळवला आहे, तोच खऱ्या अर्थाने स्थिर बुद्धीचा आहे. बाह्य जगातील विषय किंवा प्रलोभने त्याला आपल्या ध्येयापासून विचलित करू शकत नाहीत. जेव्हा इंद्रिये मनाच्या आज्ञेत असतात, तेव्हाच मनुष्याची बुद्धी स्थिर राहते आणि तो आत्मस्वरूपात रममाण होऊ शकतो.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या मोहात न पडता लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियांवर ताबा मिळवणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जिभेवर ताबा ठेवून बाहेरचे पदार्थ न खाता आरोग्याची काळजी घेणे हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ अवस्थेचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाची बुद्धी आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी अढळ झाली आहे, ज्याला बाह्य जगातील द्वंद्व (सुख-दु:ख, मान-अपमान) विचलित करू शकत नाही, तोच खरा ज्ञानी होय. असा पुरुष केवळ या जगातच नव्हे, तर स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ या तिन्ही लोकांत श्रेष्ठ आणि परिपूर्ण मानला जातो. त्याची शांती नैसर्गिक असते आणि ती कोणत्याही परिस्थितीत ढळत नाही.

दैनंदिन जीवनात कठीण प्रसंगी डगमगून न जाता मनाचा संयम राखणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी एखादी मोठी चूक झाली तरी घाबरून न जाता शांत डोक्याने त्यावर उपाय शोधणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञ पुरुषाची (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) लक्षणे सांगत आहेत.