←
गुरुवार, 29 मे 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 200

म्हणौनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं कर्तेपणा न येती। जैसे बीजां भाजिलिया न रुजती। तैसे कर्म जाणावे॥

"Therefore, actions are indeed performed, but they do not lead to doership; just as roasted seeds do not sprout, so should those actions be understood."

म्हणौनि Conjunction
Mhanauni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kijati
केली जातात
Are performed
कर्तेपणा Noun
Kartepana
अहंकार किंवा कर्तेपणाचा भाव
Sense of doership
बीजां Noun
Bijan
बियाणे
Seeds
भाजिलिया Adjective
Bhajiliya
भाजल्यावर
Once roasted
रुजती Verb
Rujati
उगवणे किंवा अंकुरणे
To sprout

💡 अर्थ

म्हणून कर्मे तर केली जातात, पण ती कर्तेपणाला (बंधनाला) कारणीभूत ठरत नाहीत. ज्याप्रमाणे भाजलेले बी पुन्हा रुजत नाही, त्याप्रमाणे हे कर्म समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्ञानी पुरुष जगातील सर्व आवश्यक कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे केले' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे एखादे बी अग्नीत भाजले की त्याची अंकुरण क्षमता नष्ट होते आणि ते पुन्हा जमिनीतून उगवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाच्या अग्नीत शुद्ध झालेले कर्म मनुष्याला जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात किंवा कर्माच्या बंधनात अडकवत नाही. कर्माचे अस्तित्व असूनही त्याचे फळ चिकटत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व करतोय' हा अहंकार सोडून कर्तव्य भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती प्रसिद्धीसाठी न करता केवळ आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास मनाला खरी शांती मिळते आणि कर्माचे ओझे वाटत नाही.

📌 संदर्भ

अहंकाररहित कर्माचे फळ कसे मिळत नाही आणि ते बंधनास कारणीभूत कसे ठरत नाही, हे सांगताना माऊलींनी भाजलेल्या बीयाचा दृष्टांत दिला आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 127

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर । असक्तो ह्यचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥

म्हणोनि तूं आतां । उचित कर्म पंडुसुता । आचरे पां निभ्रांता । विहित जे ॥ १२७ ॥

"Therefore, perform your prescribed duties, O son of Pandu, with a steady and doubtless mind."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchit
योग्य
Proper/Right
पंडुसुता Noun
Pandusuta
पांडुपुत्रा (अर्जुना)
Son of Pandu
आचरे Verb
Achare
कर/आचरण कर
Perform/Practice
निभ्रांता Adverb
Nibhranta
संशयविरहित
Without doubt
विहित Adjective
Vihit
नेमून दिलेले
Prescribed/Ordained

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू आता संशय सोडून तुला जे योग्य आणि शास्त्रशुद्ध कर्म नेमून दिले आहे, ते नीटपणे कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची आशा न धरता आणि मनात कोणताही संशय न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. 'विहित कर्म' म्हणजे जे आपल्या वाट्याला आलेले, समाजाच्या आणि धर्माच्या दृष्टीने योग्य असलेले कार्य आहे. अर्जुनासाठी युद्ध करणे हे त्याचे क्षत्रिय कर्तव्य होते. ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, जेव्हा माणूस संशयरहित होऊन कर्माचे आचरण करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट मोक्षाकडे नेते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मला जमेल का?' किंवा 'याचा मला काय फायदा होईल?' असा विचार करण्याऐवजी, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने पूर्ण निष्ठेने करणे, उदा. विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला अनासक्त भावनेने स्वधर्म पालनाचा उपदेश करत असताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 206

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥

आणि इंद्रियांचेनि द्वारें । विषयांचेनि आधारें । जे प्रवृत्तीचेनि प्रकारें । वर्तत असे ॥ २०६ ॥

"And through the gates of the senses, supported by the objects of the senses, that which functions in the mode of activity."

इंद्रियांचेनि Noun
Indriyancheni
इंद्रियांच्या
By the senses
द्वारें Noun
Dware
दरवाजातून किंवा माध्यमातून
Through the gates or channels
विषयांचेनि Noun
Vishayancheni
विषयांच्या (भोग्य वस्तूंच्या)
Of the objects of enjoyment
आधारें Noun
Adhare
आधाराने
With the support of
प्रवृत्तीचेनि Noun
Pravrutticheni
प्रवृत्तीच्या किंवा कृतीच्या
Of the tendency or action
वर्तत Verb
Vartat
वागणे किंवा कार्य करणे
Acting or functioning

💡 अर्थ

आपली इंद्रिये (डोळे, कान इ.) खिडक्यांसारखी असतात. या खिडक्यांतून आपण बाहेरील गोष्टी पाहतो आणि त्यांच्या मागे धावतो, यालाच प्रवृत्ती म्हणतात.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी मन हे इंद्रियांच्या माध्यमातून बाह्य जगाशी जोडलेले असते. ही इंद्रिये म्हणजे जणू काही दरवाजेच आहेत, ज्यातून विषयांचे ज्ञान मनात प्रवेश करते. जेव्हा ही इंद्रिये बाह्य विषयांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा मनात एक ओढ निर्माण होते. या ओढीलाच 'प्रवृत्ती' म्हणतात. जोपर्यंत ही प्रवृत्ती अनिर्बंध असते, तोपर्यंत मनुष्याला खरी शांती मिळत नाही. आत्मसंयम मिळवण्यासाठी या प्रवृत्तीवर विवेकाचा पहारा असणे आवश्यक आहे, हे माउली येथे सुचवत आहेत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो आणि बाहेरून गाण्याचा आवाज येतो, तेव्हा आपले कान (इंद्रिय) त्या गाण्याकडे (विषय) ओढले जातात. हे ओळखून पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियांवर ताबा मिळवणे होय.

📌 संदर्भ

इंद्रिये आणि विषय यांच्यातील संबंध आणि त्यातून निर्माण होणारी प्रवृत्ती माउली येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा