🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संशयाचे मूळ हे अज्ञानात असते. जोपर्यंत मनुष्याला आत्मस्वरूपाचे किंवा सत्याचे ज्ञान नसते, तोपर्यंत त्याच्या मनात संशय वाढत जातो. हा संशय माणसाला प्रगतीपासून रोखतो. मात्र, जेव्हा विवेकाचा (योग्य-अयोग्य निवडण्याची शक्ती) उदय होतो, तेव्हा तो एखाद्या धारदार तलवारीप्रमाणे या संशयाचा मुळासकट नाश करतो. ज्ञानाच्या प्रकाशात संशयाचा अंधकार टिकू शकत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या कामाबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचा सखोल अभ्यास आणि विचार (विवेक) करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेची भीती वाटत असेल तर अभ्यासाने (ज्ञानाने) ती भीती आणि संशय दूर होतो.

अज्ञानामुळे निर्माण होणाऱ्या संशयाचा नाश विवेकाने कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते अर्जुनाला उद्देशून म्हणतात की, मनुष्याला कर्म करणे पूर्णपणे थांबवता येत नाही, कारण शरीर आणि प्रकृतीचे धर्म त्याला कर्मात प्रवृत्त करतात. म्हणून कर्माचा त्याग करणे हा मार्ग नसून, कर्म करण्याच्या पद्धतीत बदल करणे आवश्यक आहे. कर्माचे फळ काय मिळेल याची हाव किंवा आसक्ती सोडून जेव्हा आपण आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हेच खरे कर्मयोग आचरण आहे.

विद्यार्थ्यांनी 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेत वेळ घालवण्यापेक्षा, केवळ मनापासून अभ्यास करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. हेच फळाची आशा सोडून कर्म करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या मनावर पूर्ण ताबा मिळवला आहे, त्याला बाह्य जगातील प्रलोभने घाबरवू शकत नाहीत. इंद्रियांचा स्वभावच विषयांकडे (जसे की चव, रूप, शब्द) धावण्याचा असतो. परंतु, जर मन बुद्धीच्या आणि आत्म्याच्या नियंत्रणात असेल, तर ही इंद्रिये साधकाला विचलित करू शकत नाहीत. हे म्हणजे एखाद्या निष्णात सारथ्याने लगाम हाती धरलेल्या घोड्यांसारखे आहे; घोडे धावतात खरे, पण ते रथाला चुकीच्या मार्गावर नेऊ शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण आपल्या मनावर ताबा ठेवला, तर सोशल मीडिया किंवा बाह्य आकर्षणे आपल्याला आपल्या ध्येयापासून विचलित करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल जवळ असूनही त्यावर लक्ष न देता एकाग्र राहणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना, ज्याने मनावर विजय मिळवला आहे त्याला इंद्रिये कशी बाधत नाहीत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.