🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत प्रसन्न चित्ताचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याचे अंतःकरण आत्मप्रसादाने (प्रसन्नतेने) भरलेले असते, त्याच्या जीवनातील सर्व दुःखांचा समूह एका क्षणात नष्ट होतो. यासाठी त्यांनी गंगेचे उदाहरण दिले आहे. ज्याप्रमाणे गंगेचा वेगवान आणि खळबळणारा प्रवाह समुद्रात विलीन झाल्यावर पूर्णपणे शांत होतो आणि समुद्राशी एकरूप होतो, त्याचप्रमाणे प्रसन्न बुद्धी परमात्म्यात स्थिर होते आणि सर्व सांसारिक क्लेश संपतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण संकटात असतो, तेव्हा मन शांत ठेवणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, जर परीक्षेत कठीण प्रश्न आला, तर घाबरून न जाता शांत मनाने विचार केल्यास उत्तर आठवते आणि भीतीचे दुःख दूर होते.

प्रसन्न चित्त प्राप्त झाल्यावर मनुष्याच्या दुःखांचा नाश कसा होतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याच्या जीवनात कितीही मोठे दुःख आले तरी त्याच्या मुखातून कधीही खेदाचे शब्द बाहेर पडत नाहीत. तो परिस्थितीला दोष देत नाही. त्याचप्रमाणे, अनुकूल परिस्थिती किंवा सुख प्राप्त झाले असता तो आनंदाने उन्मत्त होत नाही किंवा अहंकारी बनत नाही. सुख आणि दुःख या दोन्ही द्वंद्वांमध्ये त्याचे मन अत्यंत स्थिर आणि शांत असते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला परीक्षेत कमी गुण मिळतात तेव्हा रडत न बसणे आणि खूप यश मिळाले तरी हवेत न उडणे, म्हणजेच मनाचा समतोल राखणे, हे या ओवीचे शिक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली या ओवीतून सुख-दुःखातील अलिप्तता स्पष्ट करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाचा प्रश्न मांडतात. अर्जुन विचारतो की, मनुष्याला काय चांगले आणि काय वाईट हे माहित असूनही, तो कधीकधी स्वतःच्या इच्छेविरुद्ध पापाच्या मार्गाला लागतो. जणू काही एखादी अदृश्य शक्ती त्याला बळजबरीने त्या चुकीच्या मार्गावर ओढत आहे. हे नेमके कशामुळे घडते, याचे मूळ कारण काय आहे? हे मानवी स्वभावातील द्वंद्व स्पष्ट करते जिथे बुद्धीला योग्य काय ते कळते पण मन मोहाकडे ओढले जाते.

जेव्हा आपल्याला माहित असते की अभ्यास करणे किंवा वेळेवर उठणे महत्त्वाचे आहे, पण तरीही आपण आळस करतो किंवा मोबाईल बघण्यात वेळ घालवतो, तेव्हा आपण या ओवीचा विचार करून आपल्या मनातील मोहावर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. उदाहरण: जंक फूड खाणे चुकीचे आहे हे माहीत असूनही जिभेच्या चवीसाठी आपण ते खातो, हेच ते 'बळजबरीने' घडणारे कर्म होय.

अर्जुनाला पडलेला प्रश्न की मनुष्य स्वतःची इच्छा नसतानाही पापाकडे का वळतो, याचे विवेचन या ओवीत आहे.