←
रविवार, 11 मे 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 358

जैसा जळचरांचां मेळीं । जळचरु न भिजे कमळीं । तैसा विषयांच्यां जाळीं । न गुंफिजे जो ॥

जैसा जळचरांच्या मेळी । जळचरु न भिजे कमळी । तैसा विषयांच्या जाळी । न गुंफिजे जो ॥

"As in the company of aquatic beings, the aquatic creature is not wetted by water, so is he who is not entangled in the snare of sense-objects."

जळचरांचां Noun
jalacharāñcāṃ
पाण्यात राहणाऱ्या प्राण्यांच्या
of water-dwelling creatures
मेळीं Noun
meḷīṃ
समूहात किंवा समुदायात
in the gathering or group
न भिजे Verb
na bhije
भिजत नाही किंवा लिप्त होत नाही
does not get wet or affected
विषयांच्यां Noun
viṣayāñcyāṃ
इंद्रियांच्या भोगांच्या
of sensory objects or pleasures
जाळीं Noun
jāḷīṃ
जाळ्यामध्ये
in the net or trap
न गुंफिजे Verb
na gumphije
अडकत नाही किंवा गुंतत नाही
does not get entangled

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे पाण्यात राहणारे प्राणी पाण्यात असूनही भिजत नाहीत, त्याप्रमाणे जो मनुष्य विषयांच्या (भोगांच्या) जाळ्यात अडकत नाही, तोच खरा ज्ञानी होय.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे पाण्यात राहणारे जलचर प्राणी पाण्यात असूनही त्या पाण्याने लिप्त होत नाहीत (किंवा कमळाचे पान पाण्यात असूनही कोरडे राहते), त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष या संसारात राहून, सर्व विषयांचा उपभोग समोर असूनही त्यात गुंतून पडत नाही. तो संसारात राहतो पण संसार त्याच्या मनात नसतो. तो पूर्णपणे अलिप्त राहून आपले जीवन व्यतीत करतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण आजच्या काळात सोशल मीडिया किंवा गॅजेट्स वापरतो. त्यांचा वापर गरजेपुरता करणे आणि त्यांच्या आहारी न जाणे, म्हणजे या ओवीचा व्यवहारातील उपयोग होय. उदाहरणार्थ, अभ्यासासाठी इंटरनेट वापरणे पण त्यात वेळ वाया न घालवणे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या सानिध्यात असूनही त्यांच्यापासून कसा अलिप्त राहतो, हे स्पष्ट करण्यासाठी माऊलींनी दिलेले हे उदाहरण आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 41

म्हणौनि संशयापासोनि सुटले । जे आत्मबोधें चोखालले । ते कर्मबंधां वेगळले । पांडुकुमरा ॥४१॥

"Therefore, those who are freed from doubt and purified by self-knowledge, they are detached from the bonds of karma, O son of Pandu."

संशयापासोनि Noun
saṁśayāpāsoni
संशयापासून
from doubt
सुटले Verb
suṭalē
मुक्त झाले
freed
आत्मबोधें Noun
ātmabodhēṁ
आत्मज्ञानाने
by self-knowledge
चोखालले Adjective
cokhālalē
शुद्ध झाले
purified
कर्मबंधां Noun
karmabandhāṁ
कर्माच्या बंधनांपासून
from bonds of action
वेगळले Verb
vēgaḷalē
मुक्त किंवा अलिप्त झाले
detached or separated
पांडुकुमरा Noun
pāṇḍukumara
पांडुपुत्र अर्जुना
O son of Pandu (Arjuna)

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, जे संशयापासून मुक्त झाले आहेत आणि आत्मज्ञानाने शुद्ध झाले आहेत, ते कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतात.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्या साधकाने आपल्या बुद्धीने सर्व संशयांचा त्याग केला आहे आणि ज्याला आत्मस्वरूपाचे यथार्थ ज्ञान झाले आहे, तो कर्माच्या फळाला बांधील राहत नाही. आत्मबोधामुळे त्याचे अंतःकरण आरशासारखे स्वच्छ आणि निर्मळ होते. असा ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्मे करत असला, तरी ती कर्मे त्याला चिकटत नाहीत, म्हणजेच तो कर्मबंधनातून पूर्णपणे मुक्त होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादे काम पूर्ण स्पष्टतेने आणि मनात कोणतीही शंका न ठेवता करतो, तेव्हा आपल्याला त्या कामाचा ताण जाणवत नाही. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने 'अभ्यास का करायचा?' याबद्दलचा संशय दूर करून ज्ञानासाठी अभ्यास केला, तर त्याला परीक्षेच्या निकालाची भीती वाटत नाही.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञानामुळे कर्माचे बंधन कसे नष्ट होते, याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 145

म्हणौनि भूतांचें होणें । तें पर्जन्याचें करणें । आणि पर्जन्याचें येणें । यज्ञापासोनि ॥

"Therefore, the being of creatures is the doing of rain, and the coming of rain is from sacrifice."

म्हणौनि Conjunction
mhaṇouni
म्हणून
therefore
भूतांचें Noun
bhūtāñcē
प्राण्यांचे किंवा सजीवांचे
of living beings
पर्जन्याचें Noun
parjanyācē
पावसाचे
of rain
येणें Noun
yēṇē
येणे किंवा आगमन
arrival
यज्ञापासोनि Noun
yajñāpāsoni
यज्ञापासून
from sacrifice

💡 अर्थ

म्हणून सर्व प्राण्यांचे जगणे पावसावर अवलंबून असते आणि पाऊस हा यज्ञापासून निर्माण होतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सृष्टीच्या चक्राचे गुपित उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, या जगातील सर्व सजीवांची (भूतांची) उत्पत्ती आणि त्यांचे पोषण पावसावर अवलंबून आहे. पाऊस पडला तरच अन्न निर्माण होते आणि सजीव जगतात. परंतु, हा पाऊस पडण्यासाठी 'यज्ञ' होणे आवश्यक आहे. येथे यज्ञ म्हणजे केवळ अग्नीतील आहुती नसून, निसर्गाप्रती केलेली कृतज्ञता, पर्यावरणाचे रक्षण आणि आपले विहित कर्म निस्वार्थपणे करणे होय. जेव्हा मनुष्य सृष्टीच्या नियमांचे पालन करतो, तेव्हाच हे जीवनचक्र सुरळीत चालते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण निसर्गाकडून जे घेतो, ते परत देणे म्हणजे यज्ञ होय. उदाहरणार्थ, जर आपण भरपूर झाडे लावली आणि पर्यावरणाचे रक्षण केले (यज्ञ), तरच वेळेवर पाऊस पडेल आणि आपल्याला अन्न-पाणी मिळेल.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज सजीव, पाऊस आणि कर्तव्य (यज्ञ) यांच्यातील परस्पर संबंध स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा