🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, युद्धाच्या प्रसंगी मनात शंका किंवा मोह बाळगणे चुकीचे आहे. प्रत्येक व्यक्तीला समाजात आणि जीवनात एक विशिष्ट कर्तव्य (स्वधर्म) दिलेले असते. अर्जुनासाठी क्षत्रिय म्हणून युद्ध करणे हा त्याचा स्वधर्म आहे. जेव्हा माणूस आपले कर्तव्य कोणत्याही फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि संभ्रम न बाळगता पार पाडतो, तेव्हाच त्याची आध्यात्मिक प्रगती होते. 'निभ्रांता' या शब्दाचा अर्थ असा की, मनात कोणताही संशय न ठेवता पूर्ण निष्ठेने कृती करणे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादे कठीण काम करायचे असते, तेव्हा 'ते करू की नको' असा विचार करून वेळ घालवण्यापेक्षा, ते आपले कर्तव्य समजून पूर्ण निष्ठेने पूर्ण करावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याचा विचार न करता, अभ्यास करणे हे आपले कर्तव्य मानून त्यात मग्न व्हावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा संभ्रम सोडून क्षत्रिय धर्मानुसार युद्ध करण्याचे आवाहन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. अर्जुनाने आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा करण्यास सांगितल्यानंतर, तो समोरच्या सैन्याचे निरीक्षण करतो. या ओवीत असे सांगितले आहे की, कौरवांच्या बाजूने लढणारे भीष्म पितामह आणि द्रोणाचार्य यांच्यासारखे महान आणि अनुभवी योद्धे त्या सैन्याचे मुख्य आधारस्तंभ होते. हे सैन्य केवळ संख्येने मोठे नव्हते, तर त्यात अत्यंत सामर्थ्यवान सेनापतींचा समावेश होता, जे अर्जुनासाठी मोठे आव्हान होते.

कोणतेही मोठे कार्य सुरू करण्यापूर्वी आपल्या समोर असलेली आव्हाने आणि प्रतिस्पर्ध्यांची ताकद यांचे अचूक आकलन करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत उतरण्यापूर्वी आपल्या प्रतिस्पर्ध्यांच्या बलस्थानांचा अभ्यास करणे यश मिळवण्यासाठी गरजेचे असते.

संजय धृतराष्ट्राला कौरव सैन्याचे वर्णन करून सांगत आहे, ज्यात भीष्म आणि द्रोणांसारख्या महारथींच्या उपस्थितीचा उल्लेख आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी मन हे इंद्रियांच्या माध्यमातून बाह्य जगाशी जोडलेले असते. ही इंद्रिये म्हणजे जणू काही दरवाजेच आहेत, ज्यातून विषयांचे ज्ञान मनात प्रवेश करते. जेव्हा ही इंद्रिये बाह्य विषयांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा मनात एक ओढ निर्माण होते. या ओढीलाच 'प्रवृत्ती' म्हणतात. जोपर्यंत ही प्रवृत्ती अनिर्बंध असते, तोपर्यंत मनुष्याला खरी शांती मिळत नाही. आत्मसंयम मिळवण्यासाठी या प्रवृत्तीवर विवेकाचा पहारा असणे आवश्यक आहे, हे माउली येथे सुचवत आहेत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो आणि बाहेरून गाण्याचा आवाज येतो, तेव्हा आपले कान (इंद्रिय) त्या गाण्याकडे (विषय) ओढले जातात. हे ओळखून पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियांवर ताबा मिळवणे होय.

इंद्रिये आणि विषय यांच्यातील संबंध आणि त्यातून निर्माण होणारी प्रवृत्ती माउली येथे स्पष्ट करत आहेत.