←
शुक्रवार, 02 मे 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 9

प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ९ ॥

पाहें पां प्रवृत्तीचेनि मेळें । इंद्रियें आपुलालेनि बळें । आपुलालेनि विषयें मिळे । वर्तती जरी ॥ ९ ॥

"See, even if the senses, by the force of their natural tendencies, engage with their respective objects."

पाहें Verb
Pāhēṃ
बघ किंवा पहा
Look or observe
प्रवृत्तीचेनि Noun
Pravr̥ttīcēni
स्वभावाच्या किंवा प्रवृत्तीच्या
By natural tendency
इंद्रियें Noun
Indriyēṃ
ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये
Senses
आपुलालेनि Adjective
Āpulālēni
स्वतःच्या किंवा आपापल्या
Respective or own
बळें Noun
Baḷēṃ
शक्तीने किंवा जोराने
By force or strength
विषयें Noun
Viṣayēṃ
इंद्रियांच्या विषयांमध्ये
In the objects of senses
वर्तती Verb
Vartatī
वागतात किंवा कार्य करतात
Act or behave

💡 अर्थ

बघ, जेव्हा इंद्रिये आपल्या नैसर्गिक प्रवृत्तीनुसार आणि स्वतःच्या शक्तीने आपापल्या विषयांमध्ये वावरतात किंवा कार्य करतात.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानी पुरुष हा इंद्रियांच्या क्रियांपासून अलिप्त असतो. जरी डोळे पाहण्याचे, कान ऐकण्याचे किंवा इतर इंद्रिये आपापल्या विषयांत गुंतलेली दिसली, तरी तो पुरुष हे जाणतो की ही केवळ प्रकृतीची हालचाल आहे. इंद्रिये त्यांच्या स्वभावानुसार आणि शक्तीनुसार विषयांकडे ओढली जातात, पण शुद्ध आत्मा या सर्व क्रियांमध्ये कर्ता नसून केवळ साक्षी असतो. हा 'अकर्तेपणाचा' भाव संन्यासयोगाचा गाभा आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडून द्यावा. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना किंवा खेळताना, शरीर आणि मन त्यांचे काम करत आहेत असे समजून मनावरचा ताण कमी करावा आणि कामात एकाग्र व्हावे.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञानी पुरुष इंद्रियांच्या व्यवहारात असूनही त्यापासून कसा अलिप्त असतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 214

म्हणौनि तूं पां धनुर्धरा | या कर्मातें न संडवे सर्वथा | परि फळाची आशा सांडूनि | आचरावें || २१४ ||

"Therefore, O Archer, do not abandon action at all; but perform it by giving up the hope for fruit."

म्हणौनि Conjunction
Mhanauni
म्हणून
Therefore
धनुर्धरा Noun
Dhanurdhara
हे अर्जुना (धनुष्य धारण करणाऱ्या)
O Archer (Arjuna)
कर्मातें Noun
Karmate
कर्माचा / कर्माला
To the action
संडवे Verb
Sandave
त्याग करावा / सोडावे
To abandon
सर्वथा Adverb
Sarvatha
कोणत्याही प्रकारे / पूर्णपणे
In any way / entirely
फळाची Noun
Phalachi
फळाची (परिणामाची)
Of the fruit / result
आशा Noun
Asha
अपेक्षा / इच्छा
Hope / Desire
आचरावें Verb
Acharave
आचरण करावे / करावे
Should perform

💡 अर्थ

म्हणून हे अर्जुना, तू कर्माचा त्याग मुळीच करू नकोस; फक्त फळाची आशा सोडून कर्म कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते अर्जुनाला उद्देशून म्हणतात की, मनुष्याला कर्म करणे पूर्णपणे थांबवता येत नाही, कारण शरीर आणि प्रकृतीचे धर्म त्याला कर्मात प्रवृत्त करतात. म्हणून कर्माचा त्याग करणे हा मार्ग नसून, कर्म करण्याच्या पद्धतीत बदल करणे आवश्यक आहे. कर्माचे फळ काय मिळेल याची हाव किंवा आसक्ती सोडून जेव्हा आपण आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हेच खरे कर्मयोग आचरण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेत वेळ घालवण्यापेक्षा, केवळ मनापासून अभ्यास करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. हेच फळाची आशा सोडून कर्म करणे होय.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 60

जैसीं सरितांचीं ओघ । मिळणीं सांडिती वेग । मग होती एकार्णव जग । तैसे झाले ॥

"As the currents of rivers, on reaching the confluence, abandon their speed and become the ocean itself, so have they become."

सरितांचीं Noun
saritanchi
नद्यांचे
of rivers
ओघ Noun
ogh
प्रवाह
flow or stream
मिळणीं Noun
milani
संगमावर / मिळाल्यावर
upon merging
सांडिती Verb
sanditi
सोडतात / त्यागतात
abandon or leave
वेग Noun
veg
गती
speed or momentum
एकार्णव Adjective
ekarnav
समुद्राशी एकरूप
one with the ocean

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नद्यांचे प्रवाह समुद्राला मिळाल्यावर आपला वेग आणि वेगळेपण सोडून समुद्राशी एकरूप होतात, तसेच आत्मज्ञानी पुरुष परमात्म्याशी एकरूप होतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अद्वैत स्थितीचे अत्यंत सुंदर वर्णन करत आहेत. ज्याप्रमाणे अनेक नद्या वेगवेगळ्या दिशांनी आणि वेगवेगळ्या वेगाने वाहत येतात, पण एकदा का त्या समुद्राला मिळाल्या की त्यांचे स्वतंत्र अस्तित्व, नाव आणि वेग संपतो; त्या केवळ समुद्रच बनतात. त्याचप्रमाणे, ज्या साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याचे 'मी'पण किंवा अहंकार पूर्णपणे गळून पडतो. तो व्यक्ती आणि विश्व यांच्यातील द्वैत विसरून परब्रह्माशी एकरूप होतो. हीच खरी संन्यास किंवा योगाची परिपक्व अवस्था आहे जिथे भक्त आणि भगवंत एकच होतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या ध्येयासाठी किंवा समाजाच्या कल्याणासाठी काम करतो, तेव्हा आपला वैयक्तिक अहंकार बाजूला ठेवून त्या कार्याशी एकरूप होणे म्हणजे या तत्त्वाचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, संघात खेळताना स्वतःच्या वैयक्तिक विक्रमापेक्षा संघाच्या विजयाला महत्त्व देणे.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मुक्तीच्या त्या अवस्थेचे वर्णन करत आहेत, जिथे जीवात्मा हा परमात्म्याशी एकरूप होतो आणि त्याचे वेगळेपण संपते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा