🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गहनतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, कर्म म्हणजे काय, अकर्म म्हणजे काय आणि विकर्म म्हणजे काय, हे समजून घेणे साध्या माणसाचे काम नाही. कर्माची गती इतकी सूक्ष्म आणि गुंतागुंतीची आहे की, ज्यांना आपण आत्मज्ञानी किंवा विद्वान म्हणतो, असे लोक सुद्धा कर्माचे फळ आणि त्याचे स्वरूप ठरवताना संभ्रमात पडतात. कर्माच्या बाह्य स्वरूपापेक्षा त्यामागील हेतू आणि त्याची आध्यात्मिक गती ओळखणे हे बुद्धीच्या पलीकडचे आहे, असे महाराज येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम करताना ते केवळ वरवर पाहून ठरवू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्याला शिस्त लावण्यासाठी दिलेला ओरडा हा वरवर 'वाईट' वाटला तरी त्यामागील हेतू कल्याणाचा असेल तर ते कर्म शुद्ध असते. कर्माचा विचार करताना नेहमी हेतू तपासावा.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील कर्माच्या सिद्धांतावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज कर्माची गहनता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरली आहेत, तोच खरा ज्ञानी होय. बाह्य जगातील भोग (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) हे विषासारखे घातक असतात. जो या विषयांच्या आहारी जात नाही आणि ज्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर राहते, तोच जीवनात पूर्णत्व प्राप्त करतो. इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हीच आत्मज्ञानाची पहिली पायरी आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला सोशल मीडिया, जंक फूड किंवा इतर व्यसनांचे आकर्षण वाटते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियांवर विजय मिळवणे होय. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात मनोरंजनाचे मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणारा विद्यार्थी या तत्त्वाचे पालन करतो.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना संत ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व अधोरेखित करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) कधीही टाळू नये. जे कर्म केल्याने आपली प्रगती होते आणि जे समाजासाठी योग्य आहे, तेच 'उचित कर्म' होय. असे कर्म केवळ नाईलाज म्हणून न करता, ते मनापासून आवडीने आणि शास्त्रोक्त पद्धतीने (यथाविधी) पूर्ण करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य भक्तीभावाने आणि योग्य रीतीने करतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला ईश्वरापर्यंत पोहोचवण्याचे साधन बनते.

दैनंदिन जीवनात आपण जे काही काम करतो, मग ते अभ्यास असो किंवा नोकरी, ते ओझे न मानता आनंदाने आणि पूर्ण निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या ओढीने आणि शिस्तीने अभ्यास करणे म्हणजे 'सप्रेम यथाविधी' कर्म होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून योग्य कर्म कसे करावे याचे मार्गदर्शन करतात.