🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत स्थितीचे अत्यंत मार्मिक वर्णन करत आहेत. जेव्हा आत्मज्ञानाचा प्रकाश पडतो, तेव्हा अज्ञानाचा अंधार पूर्णपणे नष्ट होतो. अज्ञान हेच द्वैताचे (म्हणजेच 'मी' वेगळा आणि 'जग' किंवा 'ईश्वर' वेगळा या भावनेचे) मूळ कारण आहे. एकदा का हे अज्ञान मुळासकट उपटून टाकले की, भक्त आणि देव, किंवा मी आणि तू असा वेगळेपणा उरत नाही. सर्वत्र एकच चैतन्य भरलेले आहे असा अनुभव येतो. ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधाराचा लवलेशही उरत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर भेदाची भावना नष्ट होते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा 'माझे' आणि 'तुझे' यावरून भांडतो. जर आपण हे लक्षात घेतले की आपल्या सर्वांमध्ये एकच आत्मा आहे, तर राग आणि द्वेष कमी होतो. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये काम करताना सहकाऱ्याला स्पर्धक न मानता आपल्याच कामाचा एक भाग मानल्यास कामाचा ताण कमी होतो आणि सहकार्य वाढते.

आत्मज्ञानाद्वारे अज्ञानाचा पूर्ण नाश झाल्यावर प्राप्त होणाऱ्या अद्वैत स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'नैष्कर्म्य' स्थितीचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, केवळ हातापायांनी कर्म करणे थांबवणे म्हणजे कर्मत्याग नव्हे. खरा कर्मत्यागी तोच आहे, जो बाहेरून सर्व कर्तव्ये पार पाडत असतानाही, अंतर्यामी 'मी हे कर्म करणारा आहे' या अहंकाराचा त्याग करतो. जो कर्माच्या फळाची अपेक्षा न धरता आणि कर्माशी स्वतःला न चिकटवता संसारात वावरतो, तोच खरा संन्यासी होय. कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त राहण्याची ही कला ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना, 'मी किती मोठे काम करतोय' असा गर्व न बाळगता आपले कर्तव्य आनंदाने पार पाडणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने विजयाचा अहंकार न धरता केवळ खेळाचा आनंद घेण्यासाठी खेळणे.

चौथ्या अध्यायात श्रीकृष्ण कर्माचे आणि ज्ञानाचे दिव्य स्वरूप सांगत आहेत. येथे ज्ञानेश्वर महाराज अशा व्यक्तीचे वर्णन करत आहेत जिने कर्म करत असतानाही कर्माच्या बंधनातून मुक्तता मिळवली आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने संसारातील आपली विहित कर्मे किंवा कर्तव्ये अवश्य पार पाडावीत, परंतु ती करताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि फळाची आशा सोडून द्यावी. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाशी स्वतःला जोडत नाही, तेव्हा आपण 'कर्मातीत' होतो. कमळाचे पान पाण्यातच जन्मते आणि वाढते, परंतु पाण्याचा एक थेंबही त्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला भिजवू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, साधकाने या जगात राहून सर्व व्यवहार करावेत, पण संसारातील माया आणि आसक्तीपासून स्वतःला अलिप्त ठेवावे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. ऑफिसचे काम किंवा घरातील काम करताना, ते आपले कर्तव्य समजून पूर्ण निष्ठेने करावे. कामाच्या निकालाची (यश-अपयशाची) अति चिंता न करता शांत राहावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अभ्यास करणे हे आपले कर्म आहे, पण निकालाच्या भीतीमुळे तणाव न घेता अलिप्तपणे अभ्यास करणे म्हणजे कर्मातीत होणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहून कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.