←
बुधवार, 12 फेब्रुवारी 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 136

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरावे सधर्म । हेचि परम पुरुषार्थधाम । पाविजे येणें ॥ १३६ ॥

"Therefore, perform the appropriate actions and follow your own duty; for by this, the supreme goal of life is attained."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य किंवा विहित
Appropriate or prescribed
आचरावे Verb
Aacharave
आचरण करावे किंवा पाळावे
Should practice or perform
सधर्म Noun
Sadharma
स्वधर्म किंवा स्वतःचे कर्तव्य
One's own duty or righteousness
पुरुषार्थधाम Noun
Purusharthadhama
परम ध्येयाचे किंवा मोक्षाचे स्थान
The abode of the ultimate human goal
पाविजे Verb
Pavije
प्राप्त होते
Is attained

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य काम आहे आणि जे आपल्या कर्तव्याला (धर्माला) धरून आहे, तेच करावे. या मार्गानेच जीवनाचे सर्वोच्च ध्येय गाठता येते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले, शास्त्रशुद्ध आणि योग्य असे कर्म करावे. जेव्हा आपण आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) निष्ठेने पार पाडतो, तेव्हा ते कर्मच आपल्याला मोक्षाच्या किंवा परम सुखाच्या दारापर्यंत घेऊन जाते. कर्माचा कंटाळा न करता किंवा फळाची अतिशयोक्ती न करता केलेले कर्तव्य हेच खरे अध्यात्म आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण आपली जबाबदारी टाळू नये. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेच्या निकालाचा विचार न करता, 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने अभ्यास केला, तर त्याला यश आणि मानसिक समाधान दोन्ही मिळते.

📌 संदर्भ

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज मोक्षप्राप्तीसाठी स्वधर्माचे पालन आणि विहित कर्म करण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 46

एवं अर्जुनु तो रणीं । दुःखें व्यापुला अंतःकरणीं । धनुष्यबाण सांडूनि धरणीं । बैसला रथावरी ॥ ४६ ॥

"Thus Arjuna, overwhelmed by grief in the midst of the battlefield, cast aside his bow and arrows and sat down on the seat of the chariot."

एवं Adverb
Evam
अशा प्रकारे
In this way
रणीं Noun
Ranim
रणांगणात
In the battlefield
व्यापुला Verb
Vyapula
व्यापलेला किंवा भरलेला
Overwhelmed or filled
अंतःकरणीं Noun
Antahkarnim
मनामध्ये
In the heart or mind
सांडूनि Verb
Sanduni
टाकून देऊन किंवा सोडून
Having cast away
धरणीं Noun
Dharanim
जमिनीवर
On the ground

💡 अर्थ

अशा प्रकारे अर्जुन रणांगणावर मनात अत्यंत दुःखी झाला आणि त्याने आपले धनुष्य-बाण जमिनीवर टाकून दिले व तो रथात खाली बसला.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक अवस्थेचे वर्णन करतात. युद्धाच्या प्रसंगी आपल्याच स्वकीयांना समोर पाहून अर्जुनाचे मन विचलित झाले. त्याचे हृदय करुणेने आणि दुःखाने भरून आले. ज्या धनुष्याच्या जोरावर तो विजय मिळवणार होता, तेच 'गांडीव' धनुष्य त्याने खाली टाकले. ही अवस्था केवळ शारीरिक थकवा नसून ती एक खोल मानसिक द्वंद्व आणि वैराग्याची (विषादाची) सुरुवात आहे. अर्जुनाचा हा विषादच पुढे त्याला श्रीकृष्णाच्या उपदेशाकडे घेऊन जातो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण जीवनात मोठ्या संकटात असतो आणि काय करावे हे सुचत नाही, तेव्हा घाईने चुकीचा निर्णय घेण्यापेक्षा क्षणभर थांबून आपल्या भावना समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरण: परीक्षेत कठीण प्रश्न पाहून घाबरून न जाता, क्षणभर शांत होऊन विचार करणे.

📌 संदर्भ

आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुनाचे मन विचलित झाले आहे आणि तो शस्त्रे त्यागून रथात बसला आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 290

म्हणौनि तो निरिच्छु । आणि सर्वत्र पूर्णकामू । जैसा काही अपारू । समुद्रु भवे ॥ २९० ॥

"Therefore he is desireless and fulfilled in all respects, just like the boundless ocean."

निरिच्छु Adjective
Niricchu
इच्छारहित
Desireless
पूर्णकामू Adjective
Purnakamu
ज्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत असा
Fully satisfied
अपारू Adjective
Aparu
अथांग किंवा मर्यादा नसलेला
Boundless
समुद्रु Noun
Samudru
सागर
Ocean
भवे Verb
Bhave
असतो किंवा होतो
Is or Becomes

💡 अर्थ

म्हणून तो पुरुष इच्छारहित असतो आणि सर्व बाबतीत पूर्ण समाधानी असतो, जसा एखादा अथांग समुद्र असतो.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. ज्याप्रमाणे समुद्रात अनेक नद्या येऊन मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी सोडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाच्या ठिकाणी सर्व विषय आले तरी तो विचलित होत नाही. तो 'पूर्णकाम' असतो कारण त्याला आत्मसुखाचा लाभ झालेला असतो. त्याच्या मनात कोणतीही नवीन इच्छा निर्माण होत नाही, कारण तो स्वतःच आनंदाचे माहेरघर झालेला असतो. बाह्य जगातील घडामोडींचा त्याच्या अंतर्मनावर कोणताही परिणाम होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या आयुष्यात कितीही सुख-दु:ख आले तरी समुद्राप्रमाणे शांत राहावे. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी कोणाकडून कौतुक झाले किंवा टीका झाली, तरीही आपले मानसिक संतुलन ढळू न देता आपले कर्तव्य करत राहणे, हाच या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना तो समुद्राप्रमाणे कसा अचल असतो याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा