🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व विशद करतात. ते सांगतात की, जोपर्यंत इंद्रिये बाह्य विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मानवी बुद्धी स्थिर होऊ शकत नाही. साधकाने जेव्हा जाणीवपूर्वक प्रयत्नांनी आपल्या इंद्रियांवर ताबा मिळवला, तेव्हा त्याची बुद्धी कोणत्याही बाह्य दबावाशिवाय नैसर्गिकरित्या (स्वभावें) स्थिर होते. ही स्थिती इतकी उच्च असते की, मनामध्ये विषयांची केवळ ओढच संपत नाही, तर त्यांचे स्मरण किंवा नावही शिल्लक राहत नाही. हीच खरी 'स्थितप्रज्ञ' अवस्था होय.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांपासून स्वतःला दूर ठेवणे, हे इंद्रिय संयमाचे एक व्यावहारिक उदाहरण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांवर विजय मिळवल्याने बुद्धी कशी स्थिर होते, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे वर्णन करताना सांगतात की, ज्याप्रमाणे वारा सर्वत्र संचार करतो, आकाशाला स्पर्श करतो, परंतु कशातही अडकून पडत नाही किंवा कशाचाही लेप त्याला लागत नाही, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुष विषयांमध्ये वावरतानाही निरिच्छ असतो. त्याच्या अंतःकरणात पूर्ण समाधान असते कारण त्याचे सुख बाह्य वस्तूंवर अवलंबून नसते. तो जगातील सर्व गोष्टींचा उपभोग घेतो पण कशाचाही मोह धरत नाही.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण अनेक लोकांशी आणि वस्तूंशी संपर्क येतो. आपण वाऱ्याप्रमाणे असावे - सर्वांशी प्रेमाने वागावे पण कोणामध्येही इतके गुंतू नये की ज्यामुळे आपले मानसिक संतुलन बिघडेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावेत, पण निकालाच्या चिंतेत अडकून पडू नये.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याच्या निरिच्छ आणि समाधानी वृत्तीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'स्वधर्म' आणि 'कर्तव्य' यांचे महत्त्व विशद करतात. ते सांगतात की, जीवनात आपल्या समोर जी परिस्थिती येते, त्या परिस्थितीत जे कर्म करणे योग्य आणि आवश्यक असते, ते टाळू नये. 'विहित' म्हणजे जे आपल्यासाठी विहित किंवा नेमून दिलेले आहे, असे कर्म फळाची अपेक्षा न ठेवता निष्ठेने करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे, असा संदेश येथे दिला आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखादा विद्यार्थी आहे, तर त्याचे 'विहित' कर्म म्हणजे अभ्यास करणे. खेळाच्या वेळी खेळणे आणि अभ्यासाच्या वेळी अभ्यास करणे, हे प्रसंगाने प्राप्त झालेले कर्तव्य चोख बजावणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज प्राप्त परिस्थितीनुसार आपले कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.