🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे ज्याने आपली इंद्रिये विषयांपासून पूर्णपणे परावृत्त केली आहेत, तोच खरा ज्ञानी होय. ज्याच्या मनात भौतिक सुखांबद्दल कोणतीही आसक्ती किंवा प्रेम उरलेले नाही, त्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. बाह्य जगातील प्रलोभने त्याला विचलित करू शकत नाहीत, म्हणून त्याला 'पूर्णप्रज्ञ' म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो किंवा महत्त्वाचे काम करतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीसारख्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करणे म्हणजे विषयांवरील आसक्ती कमी करणे होय. उदाहरणार्थ, ध्येय गाठण्यासाठी तात्पुरत्या सुखाचा त्याग करणे.

इंद्रियांच्या विषयांपासून अलिप्त राहून बुद्धी कशी स्थिर होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी अध:पाताची सुरुवात ही इंद्रियविषयांच्या विचारातून होते. जेव्हा मन सतत भौतिक सुखांचा किंवा विषयांचा विचार करते, तेव्हा त्यातून आसक्ती निर्माण होते. ही आसक्तीच पुढे क्रोध, मोह आणि बुद्धीचा नाश करण्यास कारणीभूत ठरते. म्हणून साधकाने किंवा सामान्य माणसानेही जर स्वतःचे कल्याण साधायचे असेल, तर मनाला या विषयांच्या चिंतनापासून दूर ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. हे चिंतनच सर्व अनर्थांचे उगमस्थान आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या वाईट सवयीचे (उदा. मोबाईलचे व्यसन) सतत विचार येत असतील, तर ते विचारच आपल्याला कृतीकडे नेतात. अशा वेळी मनाला जाणीवपूर्वक दुसऱ्या चांगल्या कामात गुंतवणे म्हणजे 'मन आवरणे' होय.

इंद्रियविषयांच्या ध्यानामुळे मनुष्याचा अध:पात कसा होतो, हे सांगताना माउली हा उपदेश करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधनेचा क्रम सांगतात. आत्मज्ञानासाठी प्रथम बाह्य इंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे. जेव्हा इंद्रिये शांत होतात, तेव्हा मन स्थिर होते. मन स्थिर झाले की बुद्धीला आत्मस्वरूपाचा बोध होतो. हा मार्ग क्रमाने जातो, जिथे स्थूलाकडून सूक्ष्माकडे प्रवास होतो.

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखादे कठीण काम पूर्ण करायचे असेल, तर आधी मोबाईल किंवा टीव्ही सारखी प्रलोभने (इंद्रिये) बाजूला ठेवावी लागतात, मग मन एकाग्र करावे लागते, तरच बुद्धीला तो विषय समजतो.

इंद्रिय, मन आणि बुद्धी यांचा एकमेकांशी असलेला संबंध आणि त्यांच्यावर विजय मिळवण्याचा क्रम ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.