🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी दुःखाचे मूळ हे इंद्रियांच्या विषयांवरील आसक्तीमध्ये आहे. जेव्हा एखादा साधक आपल्या अंतःकरणातून विषयांची ओढ किंवा वासना पूर्णपणे काढून टाकतो, तेव्हा दुःखाचा उगमच नष्ट होतो. ज्या ठिकाणी विषयांचा स्पर्शही नाही किंवा त्यांचे अस्तित्वही नाही, तिथे दुःखाला जागाच उरत नाही. हे आत्मिक शांतीचे आणि मुक्तीचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण एखाद्या वस्तूवर (उदा. नवीन मोबाईल किंवा गाडी) अति प्रेम केले नाही, तर ती वस्तू खराब झाल्यावर किंवा हरवल्यावर आपल्याला दुःख होत नाही. आसक्ती सोडल्यास मन शांत राहते.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला इंद्रियविषय आणि दुःख यांचा संबंध समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य बाह्यतः कर्मे करत असतानाही अंतर्यामी अकर्ता राहतो (म्हणजेच कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही), त्याला कर्मात अकर्म दिसते. याउलट, जो केवळ शरीर शांत ठेवून बसतो पण मनात वासना आणि विचारांचे चक्र चालू ठेवतो, त्याला अकर्मातही कर्मच घडत असते. ही सूक्ष्म दृष्टी ज्याला प्राप्त झाली, तोच खरा बुद्धीमान आणि योगी होय. कर्माचा अहंकार सोडणे हाच खरा ज्ञानमार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे काम करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते केवळ आपले कर्तव्य म्हणून पार पाडणे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता आनंदाने करणे, म्हणजे कर्मात अकर्म अनुभवणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म आणि गहन फरक समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

ज्ञानेश्वरीच्या चौथ्या अध्यायातील सहाव्या ओवीत, श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या शंकेचे समाधान करण्यास सुरुवात करत आहेत. अर्जुनाला प्रश्न पडला होता की, सूर्याचा जन्म तर युगांच्या आरंभी झाला आणि कृष्ण तर आताचा आहे, मग कृष्णाने सूर्याला हा योग पूर्वी कसा सांगितला असेल? यावर श्रीकृष्ण म्हणतात की, 'अर्जुना, तुझ्या मनातील हा गोंधळ मी आता दूर करतो. माझ्या अवताराचे आणि स्वरूपाचे जे रहस्य आहे, ते मी तुला स्पष्ट करून सांगतो, जेणेकरून तुझा संशय मुळासकट नष्ट होईल.' हे श्रीकृष्णाच्या सर्वज्ञतेचे आणि अर्जुनावरील कृपेचे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या विषयाबद्दल किंवा व्यक्तीबद्दल संशय निर्माण होतो, तेव्हा स्वतःच्या कल्पनेने निष्कर्ष न काढता, योग्य व्यक्तीकडून किंवा शास्त्राकडून त्याचे स्पष्टीकरण घेणे आवश्यक असते. उदाहरण: अभ्यासात शंका आल्यास शिक्षकांना विचारून ती दूर करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या मनातील शंका (सूर्याला दिलेल्या उपदेशाबाबतची) दूर करण्यासाठी प्रस्तावना करत आहेत.