←
शनिवार, 19 ऑक्टोबर 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 111

तरी आतां धनुर्धरा । हा मोह सांडीं वोखरा । तूं विचारीं पां अंतरा- । माझि निजें ॥

"Therefore now, O Archer, cast away this vile delusion; reflect within your own heart."

धनुर्धरा Noun
Dhanurdhara
हे अर्जुना (धनुष्य धारण करणाऱ्या)
O Archer (Arjuna)
मोह Noun
Moha
भ्रम किंवा अज्ञान
Delusion or attachment
सांडीं Verb
Sandi
त्याग कर किंवा सोडून दे
Abandon or discard
वोखरा Adjective
Vokhara
वाईट किंवा घातक
Vile or harmful
विचारीं Verb
Vichari
विचार कर
Reflect or contemplate
अंतरा-माझि Adverb
Antara-maji
हृदयात किंवा अंतःकरणात
Within the heart or mind

💡 अर्थ

म्हणून हे अर्जुना, आता हा वाईट मोह सोडून दे आणि आपल्या अंतःकरणात स्वतः नीट विचार करून पहा.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये श्री ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. 'वोखरा' या शब्दाचा अर्थ अत्यंत वाईट किंवा घातक असा आहे. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, हा जो तुला शोक आणि मोह झाला आहे, तो तुझ्या विवेकाला ग्रासणारा आहे. तू 'धनुर्धर' आहेस, म्हणजे तू पराक्रमी आहेस, मग अशा मोहाच्या आहारी जाणे तुला शोभत नाही. बाह्य जगातील नातेसंबंध आणि मृत्यूच्या भयापेक्षा तू तुझ्या अंतरात्म्यात डोकावून बघ (अंतरा-माझि निजें). जेव्हा तू अंतर्मुख होऊन विचार करशील, तेव्हा तुला समजेल की आत्मा अमर आहे आणि हा मोह व्यर्थ आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या समस्येमुळे गोंधळून जातो किंवा भावनेच्या भरात चुकीचा निर्णय घेऊ लागतो, तेव्हा हा श्लोक आपल्याला शांत होऊन स्वतःच्या मनाचा आवाज ऐकण्यास प्रवृत्त करतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या अपयशामुळे खचून न जाता, 'हा तात्पुरता मोह आहे' असे समजून पुन्हा आत्मविश्वासाने प्रयत्न करणे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर युद्धाच्या प्रसंगी अर्जुन मोहाने ग्रासला गेला आहे, त्याला या स्थितीतून बाहेर काढण्यासाठी श्रीकृष्ण त्याला अंतर्मुख होण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 66

जैसीं जळावरीं वळणें। होती आणि न होणें। तैसे कर्माचें करणें। अकर्तेपणें॥

"As ripples form and dissolve on the surface of water, so is the performance of actions with the sense of non-doership."

जैसीं Adverb
Jaisin
ज्याप्रमाणे
Just as / Like
जळावरीं Noun
Jalavari
पाण्यावर
On the water
वळणें Noun
Valane
वलये किंवा लाटा
Ripples or waves
होती Verb
Hoti
निर्माण होतात
Are formed / Happen
अकर्तेपणें Adverb
Akartepane
कर्तेपणाचा अभिमान नसताना
With a sense of non-doership

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे पाण्यावर लाटा उमटतात आणि पुन्हा विरून जातात, त्याप्रमाणे ज्ञानी माणूस कर्मे करूनही ती न केल्यासारखीच असतात, कारण त्याच्यात 'मी करतो' हा अहंकार नसतो.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अकर्तेपणाची स्थिती एका सुंदर उदाहरणाने स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे संथ पाण्यावर वाऱ्यामुळे वलये किंवा लाटा निर्माण होतात, पण त्या लाटांमुळे पाण्याचे मूळ स्वरूप बदलत नाही आणि त्या पुन्हा पाण्यातच विरून जातात; त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुष प्रकृतीच्या प्रेरणेने सर्व कर्मे करतो, पण तो स्वतःला त्या कर्मांचा कर्ता मानत नाही. त्याचे कर्म हे केवळ नैसर्गिक हालचाल असते, त्यात 'मी'पणाचा अभाव असतो. त्यामुळे तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, श्वास घेणे ही क्रिया आपण जाणीवपूर्वक करत नाही, ती सहज होते. तसेच आपली कामे सहजतेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही.

📌 संदर्भ

ज्ञानदेव येथे स्पष्ट करत आहेत की ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 43

म्हणौनि उचित जे कर्म । आणि जेणें पाविजे स्वधर्म । तेंचि करीं तूं मनोधर्म । सांडूनियां ॥

म्हणून जे उचित कर्म आहे आणि ज्याने स्वधर्माची प्राप्ती होते, तेच तू मनाचे संकल्प-विकल्प सोडून कर.

"Therefore, perform the appropriate action and that which fulfills your duty, by abandoning the tendencies of the mind."

म्हणौनि Conjunction
Mhanauni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य / विहित
Appropriate / Proper
स्वधर्म Noun
Swadharma
स्वतःचे कर्तव्य
One's own duty
मनोधर्म Noun
Manodharma
मनाचे संकल्प-विकल्प / मानसिक ओढ
Mental tendencies / whims
सांडूनियां Verb
Sanduniya
त्याग करून / सोडून
Abandoning / Giving up
पाविजे Verb
Pavije
मिळते / प्राप्त होते
Attained / Fulfilled

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य काम आहे आणि ज्याने आपला धर्म पाळला जातो, तेच काम मनाचे विचार बाजूला ठेवून तू कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे शास्त्रशुद्ध आणि परिस्थितीनुसार 'उचित' आहे. 'स्वधर्म' म्हणजे आपले विहित कर्तव्य पार पाडणे. जेव्हा आपण एखादे काम करतो, तेव्हा मनात अनेक शंका, भीती किंवा फळाची आशा (मनोधर्म) असते. हे सर्व मानसिक अडथळे बाजूला सारून, केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करणे हाच खरा कर्मयोग आहे. अर्जुनाने युद्धाच्या वेळी मनात येणारे मोह सोडून आपले क्षत्रिय कर्तव्य पार पाडावे, असा हा उपदेश आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'निकाल काय लागेल' या विचाराचा (मनोधर्म) त्याग करून, केवळ 'अभ्यास करणे' या आपल्या कर्तव्यावर (स्वधर्म) लक्ष केंद्रित करावे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण ज्ञानेश्वर महाराजांच्या टीकेद्वारे अर्जुनाला मनातील मोह सोडून स्वधर्माचे पालन करण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा