🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व पटवून देतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन स्थिर होऊ शकत नाही. मनाला आवरण्यापेक्षा इंद्रियांना आवरणे अधिक प्रभावी ठरते. त्यांनी येथे वृक्षाचे उदाहरण दिले आहे. जर एखाद्या झाडाचे मूळच नष्ट केले, तर फांद्या आणि पाने आपोआप वाळून जातात. त्याचप्रमाणे, जर इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त केले, तर मनातील वासना आणि चंचलता आपोआप नष्ट होऊन मन आत्मस्वरूपी स्थिर होते. ही मनाची स्थिरता प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियांवर विजय मिळवणे ही पहिली पायरी आहे.

जर आपल्याला अभ्यासात किंवा कामात एकाग्रता हवी असेल, तर आधी मोबाईल, टीव्ही यांसारख्या बाह्य आकर्षणांपासून (इंद्रियांपासून) दूर राहायला हवे. एकदा का ही बाह्य आकर्षणे थांबली की मन आपोआप अभ्यासात लागेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात टीव्ही बंद ठेवला की मन आपोआप पुस्तकात रमते.

मन स्थिर करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज वृक्षाच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे सार सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्य कर्मापासून सुटू शकत नाही, परंतु कर्माच्या बंधनात अडकण्याचे मुख्य कारण 'अहंकार' आहे. जेव्हा आपण 'मी करतो' हा भाव ठेवतो, तेव्हा आपण कर्माला चिकटतो. म्हणून, अर्जुनाला उपदेश केला आहे की, तू तुझा अहंकार त्यागून केवळ तुझे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाड. स्वधर्माचे आचरण करणे हाच प्रगतीचा खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मीच हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेत यश मिळवल्यावर त्याचा अहंकार न करता, ते आपल्या कष्टाचे आणि शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाचे फळ आहे असे मानून पुढील अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करावे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला अहंकार सोडून स्वधर्माचे (कर्तव्याचे) पालन करण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. सामान्यतः मनुष्य जेव्हा एखादा 'संकल्प' (निश्चय) करतो, तेव्हा त्याच्या पावलावर पाऊल ठेवून 'आशा' (फळाची अपेक्षा) येतेच. पण ज्या ठिकाणी संकल्पाच्या मागे आशेचे पाऊल पडत नाही, म्हणजेच जेथे कर्म केवळ कर्तव्य भावनेने केले जाते आणि फळाची कोणतीही हाव नसते, अशा ठिकाणी कर्माचे अस्तित्वच उरत नाही. याचा अर्थ असा की, ते कर्म कर्त्याला बांधून ठेवत नाही. जेव्हा कर्तेपणाचा अहंकार आणि फळाची आसक्ती गळून पडते, तेव्हा ते कर्म 'अकर्म' होते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन?' यावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत पहिला नंबर येईलच या आशेने अभ्यास करण्यापेक्षा, ज्ञान मिळवण्याच्या संकल्पाने अभ्यास केल्यास त्यांना कर्माचे ओझे वाटत नाही.

अर्जुनाला कर्म आणि संन्यास यातील मेळ समजावून सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज फळाची आशा सोडल्यास कर्म कसे बाधत नाही, हे स्पष्ट करत आहेत.