🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाचे परिणाम स्पष्ट करतात. जेव्हा मनुष्याच्या मनात क्रोध निर्माण होतो, तेव्हा तो मोहात पडतो. या मोहामुळे त्याची सारासार विचार करण्याची शक्ती म्हणजेच 'स्मृती' भ्रष्ट होते. ज्ञानेश्वर माऊली येथे एक सुंदर दृष्टांत देतात - ज्याप्रमाणे जोराच्या वाऱ्याने तेवत असलेला दिवा विझतो आणि सर्वत्र अंधार पसरतो, त्याचप्रमाणे मोहाच्या प्रभावामुळे मनुष्याच्या अंतःकरणातील ज्ञानाचा प्रकाश (बोध) मावळतो. विवेक नष्ट झाल्यामुळे माणूस स्वतःचे हित कशात आहे हे विसरतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो, तेव्हा आपण काय बोलतोय याचे भान राहत नाही. अशा वेळी शांत राहून विचार करणे आवश्यक आहे, अन्यथा रागाच्या भरात घेतलेला चुकीचा निर्णय आपले मोठे नुकसान करू शकतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात कोणालाही अपशब्द बोलू नका, कारण त्या क्षणी तुमचा विवेक 'विझलेला' असतो.

क्रोधापासून मोह आणि मोहापासून बुद्धीचा नाश कसा होतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त केले आहे आणि त्यांना आपल्या आज्ञेत ठेवले आहे, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) आत्मस्वरूपात स्थिर झालेली असते. जसा कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेतो, तसा जो पुरुष इंद्रियांना विषयांतून काढून घेतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. इंद्रियनिग्रह हाच आत्मज्ञानाचा आणि स्थिर बुद्धीचा पाया आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी मोबाईल बघण्याची किंवा बाहेर फिरण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा त्या इच्छेवर ताबा मिळवून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जिभेवर ताबा ठेवून सात्विक आहार घेणे आणि मनावर ताबा ठेवून अभ्यास करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, इंद्रियनिग्रहाची आवश्यकता अंतिम निष्कर्ष म्हणून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाच्या स्थितीचे सुंदर वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे अनेक नद्या समुद्राला येऊन मिळतात, परंतु समुद्र आपली मर्यादा ओलांडत नाही किंवा नद्यांच्या येण्याने त्यात कोणताही विकार निर्माण होत नाही; तो आपल्या पूर्णत्वात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, त्याच्याकडे जगातील सर्व विषय किंवा इच्छा आल्या तरी तो विचलित होत नाही. अशा व्यक्तीला शांती मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावा लागत नाही, तर शांतीच अशा व्यक्तीचा स्वभाव बनून तिला माळ घालते (तिच्याकडे आकर्षित होते).

जेव्हा आपण आपल्या कामात पूर्णपणे एकाग्र होतो आणि बाह्य गोष्टींनी (जसे की मोबाईलचे नोटिफिकेशन किंवा इतरांची टीका) विचलित होत नाही, तेव्हा आपल्याला खरी मानसिक शांती मिळते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी आजूबाजूला कितीही गोंधळ असला, तरी जो विद्यार्थी आपल्या अभ्यासात मग्न असतो, त्याला त्या गोंधळाचा त्रास होत नाही.

स्थितप्रज्ञाच्या स्थितीचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज नदी आणि समुद्राचे उदाहरण देतात.