🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माची अपरिहार्यता स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, या जगात कोणताही जीव कर्माशिवाय क्षणभरही राहू शकत नाही. प्रकृतीचे तीन गुण (सत्त्व, रज, तम) मनुष्याला सतत काही ना काही कृती करण्यास भाग पाडतात. अगदी आपण शांत बसलो तरी श्वास घेणे, विचार करणे किंवा शरीरातील अंतर्गत क्रिया सुरूच असतात. त्यामुळे 'मी काहीच करणार नाही' असा हट्ट धरणे व्यर्थ आहे, कारण कर्म हे निसर्गतःच घडत असते.

आपण कधीच पूर्णपणे रिकामे नसतो, आपले मन सतत विचार करत असते. म्हणून रिकामे बसून वेळ घालवण्यापेक्षा, आपले विचार आणि कृती चांगल्या कामात गुंतवणे फायद्याचे ठरते. उदाहरण: सुट्टीत आळस करण्यापेक्षा एखादे नवीन कौशल्य शिकणे हे कर्माचे योग्य नियोजन आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की प्रकृतीमुळे प्रत्येक जीव कर्माशी कसा बांधलेला आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की मनुष्याने कर्माचा त्याग करू नये, तर कर्माचा आधार घेऊनच जीवन जगावे. आपल्या वाट्याला आलेले जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे वेळेनुसार (अवसरें) करणे प्राप्त आहे, ते कर्म पूर्ण निष्ठेने आणि निश्चयाने करावे. मात्र, हे करताना मनात त्या कर्माच्या फळाची कोणतीही अभिलाषा किंवा आशा ठेवू नये. जेव्हा आपण फळाची आसक्ती सोडून कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला पहिला नंबर मिळेल का' या चिंतेत वेळ न घालवता, आपला अभ्यास पूर्ण निष्ठेने करणे म्हणजे फळाशा सोडून कर्म करणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे हे सांगत आहेत, त्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा संदेश स्पष्ट करतात की, सृष्टीतील चार वर्णांची व्यवस्था ही कोणा एका व्यक्तीने लादलेली नसून ती निसर्गतः व्यक्तीच्या अंगी असलेल्या 'सत्त्व, रज आणि तम' या गुणांवर आणि त्यांच्या कर्मांवर आधारित आहे. जरी ही संपूर्ण सृष्टी आणि त्यातील नियम ईश्वराने बनवले असले, तरी ईश्वर स्वतः त्या कर्मांच्या फळांपासून अलिप्त असतो. तो 'अकर्ता' आहे. माणसानेही आपली कर्तव्ये पार पाडताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडून दिले पाहिजे, हा यातील मुख्य उपदेश आहे.

आपल्या कामात नैपुण्य मिळवणे आणि ते निस्वार्थ भावनेने करणे. उदाहरण: वर्गातील मॉनिटरने आपली जबाबदारी पार पाडताना 'मी मोठा आहे' असा गर्व न करता सर्वांच्या हितासाठी काम करावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सृष्टीतील गुण-कर्मावर आधारित व्यवस्थेची माहिती देत असून स्वतःचे अकर्तेपण स्पष्ट करत आहेत.