←
सोमवार, 16 सप्टेंबर 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 61

म्हणोनि इंद्रियें दमिजेत । आणि युक्तीनें विषय सांडिजेत । तरीच हे स्थिरावत । प्रज्ञा पैं ॥ ६१ ॥

"Therefore, the senses should be subdued, and objects of desire should be abandoned with wisdom; only then does this intellect become firm."

इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये
Senses
दमिजेत Verb
Damijet
संयम करावा
Should be controlled
युक्तीनें Adverb
Yuktine
कौशल्याने किंवा विवेकाने
With skill or wisdom
विषय Noun
Vishaya
भोगाच्या वस्तू
Objects of enjoyment
स्थिरावत Verb
Sthiravat
स्थिर होते
Becomes stable
प्रज्ञा Noun
Pradnya
बुद्धी
Intellect

💡 अर्थ

म्हणून इंद्रियांवर ताबा मिळवावा आणि युक्तीने विषयांचा त्याग करावा, तरच बुद्धी स्थिर होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बळजबरीने इंद्रिये रोखून धरल्याने मन शांत होत नाही. साधकाने विवेकाच्या आणि युक्तीच्या साहाय्याने विषयांवरील आपली ओढ कमी केली पाहिजे. जेव्हा एखादी व्यक्ती आपल्या इंद्रियांना संयमित करते आणि बुद्धीने विषयांचा मोह सोडते, तेव्हाच तिची प्रज्ञा (बुद्धी) स्थिर होते आणि ती व्यक्ती आत्मस्वरूपात रममाण होऊ शकते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेच्या वेळी टीव्ही किंवा मोबाईलचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे इंद्रिय संयमाचे आणि बुद्धी स्थिर करण्याचे एक उत्तम उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

बुद्धी स्थिर करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे आणि विषयांचा त्याग करण्याचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 39

आतां सांख्यमतें तुज। सांगितलें हें निज। जेणें अज्ञान तम भोज। सांडिजे गा॥

"Now I have told you this secret according to the Sankhya view, by which the darkness of ignorance is cast off."

आतां Adverb
Atāṃ
आता
Now
सांख्यमतें Noun
Sāṃkhyamatēṃ
सांख्य शास्त्रानुसार
According to Sankhya philosophy
निज Adjective
Nija
स्वतःचे किंवा गुह्य
Innate or Secret
अज्ञान Noun
Ajñāna
अविद्या
Ignorance
तम Noun
Tama
अंधकार
Darkness
सांडिजे Verb
Sāṃḍijē
नष्ट करणे किंवा सोडून देणे
To discard or destroy

💡 अर्थ

आतापर्यंत मी तुला सांख्य शास्त्राच्या दृष्टीने आत्मज्ञानाचे गुपित सांगितले आहे, ज्यामुळे तुझ्या मनातील अज्ञानाचा अंधार पूर्णपणे नाहीसा होईल.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांख्य योगाच्या माध्यमातून आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप समजावून सांगितले आहे. 'निज' म्हणजे आत्म्याचे मूळ आणि सत्य स्वरूप. जेव्हा मनुष्याला हे ज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याच्या बुद्धीवर असलेला अज्ञानाचा आणि मोहाचा 'तम' (अंधकार) नष्ट होतो. सांख्य विचारसरणी ही विवेक बुद्धीवर आधारित असून ती मनुष्याला देहबुद्धीपासून मुक्त करून आत्मबुद्धीकडे नेते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीमुळे खूप दुःखी होतो, तेव्हा 'हे शरीर आणि परिस्थिती तात्पुरती आहे' हा विचार करणे म्हणजे सांख्य विचाराचा वापर करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर निराश न होता, स्वतःच्या क्षमता ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे सैद्धांतिक विवेचन (सांख्य मत) सांगून पूर्ण करत आहेत, जेणेकरून त्याचा मोह नष्ट व्हावा.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 100

म्हणोनि कर्माचेनि आधारें । जे जे कांहीं आचरे । तें तें अकर्मचि साचोकारें । होय तया ॥ १०० ॥

"Therefore, whatever he performs based on action, all that truly becomes non-action for him."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
आचरे Verb
Ācarē
आचरण करतो
Performs
अकर्म Noun
Akarma
कर्माच्या बंधनाशिवाय
Non-action/Free from bondage
साचोकारें Adverb
Sācōkārē
खरोखर
Truly/Certainly
तया Pronoun
Tayā
त्याला
To him

💡 अर्थ

म्हणून तो ज्ञानी पुरुष कर्माच्या आधाराने जे काही आचरण करतो, ते सर्व खरोखर 'अकर्म' (बंधमुक्त कर्म) होते.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष देहाने कर्मे करत असतानाही त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे भाजलेले बी पुन्हा उगवू शकत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त बुद्धीने केलेले कर्म फळ देण्यास किंवा बंधनास कारणीभूत ठरत नाही. त्याची सर्व शारीरिक हालचाल ही केवळ लोकसंग्रहासाठी असते, पण ती कर्माच्या श्रेणीत येत नाही कारण त्यात आसक्ती नसते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना केवळ गुणांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास त्यांना अभ्यासाचा कंटाळा येत नाही.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञानी पुरुषाची कर्मे त्याला कशी बाधत नाहीत, याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा