←
रविवार, 15 सप्टेंबर 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 208

म्हणौनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं कर्तेपणा न येती। जैसा सूर्यु न शिवे राती। तैसे होय॥

म्हणून कर्मे तर केली जातात, पण ती कर्तेपणाला येत नाहीत; ज्याप्रमाणे सूर्य रात्रीला स्पर्श करत नाही, त्याप्रमाणे हे होते.

"Therefore, actions are indeed performed, but they do not lead to the sense of being the doer; just as the sun is never touched by the night, so it is."

म्हणौनि Conjunction
Mhaṇouni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kījatī
केली जातात
Are performed
कर्तेपणा Noun
Kartēpaṇā
कर्तेपणाचा भाव / अहंकार
Sense of doership
सूर्यु Noun
Sūryu
सूर्य
Sun
शिवे Verb
Śivē
स्पर्श करणे
To touch
राती Noun
Rātī
रात्र
Night

💡 अर्थ

म्हणून कर्मे केली तरी त्या कर्मांचा अभिमान (मी केले असे वाटणे) राहत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्याला कधीच रात्र माहीत नसते, तसेच हे आहे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, आत्मज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे कर्म करत आहे' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्य हा प्रकाशाचा स्रोत आहे आणि त्याच्या अस्तित्वामुळे रात्र कधीच त्याच्या समोर येऊ शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी माणसाची कर्मे त्याला चिकटत नाहीत. तो कर्मांच्या फळांपासून आणि बंधनांपासून पूर्णपणे मुक्त असतो, कारण त्याच्या कर्मात 'मी' पणाचा अभाव असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी खूप काम केले' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य समजून आनंदाने करावे. उदाहरण: परीक्षेत यश मिळाल्यावर 'मीच हुशार आहे' असे न म्हणता, 'हा माझ्या मेहनतीचा आणि गुरूंच्या आशीर्वादाचा भाग आहे' असे मानणे.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञानी व्यक्ती कर्माच्या बंधनातून कशी मुक्त राहते आणि कर्माचा अहंकार कसा सोडते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 186

जैसा पूर्ण सरितापती । न चळे न ओसंडे कधीं । तैसीच जयाची बुद्धी । क्षोभ न पावे ॥

"As the ocean, the lord of rivers, is always full and neither moves nor overflows, so is the intellect of such a person which remains undisturbed."

सरितापती Noun
saritāpatī
समुद्र (नद्यांचा पती)
Ocean (Lord of rivers)
न चळे Verb
na caḷe
विचलित होत नाही
Does not waver
ओसंडे Verb
ōsaṇḍē
मर्यादा ओलांडणे
Overflow
बुद्धी Noun
buddhī
विचारशक्ती
Intellect
क्षोभ Noun
kṣōbha
खळबळ किंवा अस्वस्थता
Agitation or disturbance

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे समुद्र नद्यांनी भरलेला असूनही आपली मर्यादा सोडत नाही किंवा हलत नाही, त्याचप्रमाणे ज्याची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत विचलित होत नाही, तोच खरा स्थितप्रज्ञ.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या बुद्धीची तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा सर्व नद्यांचा पती (स्वामी) आहे. हजारो नद्या येऊन मिळाल्या तरी समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा कोरडा पडत नाही. तो नेहमी शांत आणि गंभीर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या माणसाला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याच्या आयुष्यात सुखाचे किंवा दुःखाचे कितीही लोंढे आले, तरी त्याची बुद्धी विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात स्थिर राहतो. बाह्य विषयांचा त्याच्या मनावर कोणताही परिणाम होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला यश किंवा अपयश मिळते, तेव्हा समुद्राप्रमाणे शांत राहणे शिकावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता आणि जास्त मिळाले तरी हुरळून न जाता शांत राहून पुढचा अभ्यास करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची बुद्धी कशी स्थिर असते, हे समुद्राच्या उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 4

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥

तरी कर्मेविण कांहीं । क्षणभरी असणें नाहीं । हें स्वभावेंचि पाहीं । घडूनि येत ॥ ४ ॥

"Indeed, one cannot remain without action even for a moment; this happens naturally."

कर्मेविण Noun
karmevin
कर्माशिवाय
without action
क्षणभरी Adverb
kshanabhari
एका क्षणासाठी
for a moment
असणें Verb
asane
राहणे किंवा असणे
to be or exist
स्वभावेंचि Adverb
swabhavinchi
नैसर्गिकरित्या
naturally
घडूनि Verb
ghaduni
घडणे
happening

💡 अर्थ

कर्माशिवाय एक क्षणभरही राहणे शक्य नाही. हे नैसर्गिकरित्या घडतच असते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माची अपरिहार्यता स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, या जगात कोणताही जीव कर्माशिवाय क्षणभरही राहू शकत नाही. प्रकृतीचे तीन गुण (सत्त्व, रज, तम) मनुष्याला सतत काही ना काही कृती करण्यास भाग पाडतात. अगदी आपण शांत बसलो तरी श्वास घेणे, विचार करणे किंवा शरीरातील अंतर्गत क्रिया सुरूच असतात. त्यामुळे 'मी काहीच करणार नाही' असा हट्ट धरणे व्यर्थ आहे, कारण कर्म हे निसर्गतःच घडत असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण कधीच पूर्णपणे रिकामे नसतो, आपले मन सतत विचार करत असते. म्हणून रिकामे बसून वेळ घालवण्यापेक्षा, आपले विचार आणि कृती चांगल्या कामात गुंतवणे फायद्याचे ठरते. उदाहरण: सुट्टीत आळस करण्यापेक्षा एखादे नवीन कौशल्य शिकणे हे कर्माचे योग्य नियोजन आहे.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की प्रकृतीमुळे प्रत्येक जीव कर्माशी कसा बांधलेला आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा