🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचा गाभा समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) कधीही टाळू नये. ते कर्म केवळ एक ओझे किंवा सक्ती म्हणून न करता, अत्यंत प्रेमाने आणि निष्ठेने करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य निस्वार्थ भावनेने आणि ईश्वराप्रती प्रेमाने करतो, तेव्हा तेच कर्म बंधनाचे कारण न ठरता आपल्याला 'परम पुरुषार्था'कडे म्हणजेच मोक्षाकडे घेऊन जाते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील फळाची आसक्ती सोडून ते आनंदाने करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कामे (जसे की अभ्यास किंवा नोकरी) कंटाळा न करता आनंदाने केली पाहिजेत. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यास हा केवळ गुणांसाठी न करता, विषयावरील प्रेमापोटी केला तर त्याला ज्ञान आणि यश दोन्ही सहज प्राप्त होतात.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्तव्याचे पालन प्रेमाने करण्याचा सल्ला देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, जो मनुष्य बाह्यतः सर्व कर्मे करतो, परंतु अंतर्यामी त्या कर्मांच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही किंवा 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार बाळगत नाही, तो कर्मात असूनही कर्मापासून अलिप्त असतो. अशा व्यक्तीची कर्मे ज्ञानाच्या अग्नीत भस्म झालेली असतात, म्हणजेच ती त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने करावे, पण त्याचे श्रेय घेण्याचा हव्यास टाळावा. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना स्वतःच्या नावाच्या प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मातील अकर्माचे गुपित आणि ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जो साधक आपल्या कर्माच्या फळाची आसक्ती पूर्णपणे त्यागून देतो, तो आत्मस्वरूपात सदैव तृप्त असतो. त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही आधाराची किंवा लाभाची अपेक्षा नसते. असा मनुष्य जरी जगाच्या दृष्टीने सर्व प्रकारची कर्मे करत असला, तरी त्याच्या मनात 'मी करतोय' हा अहंकार नसल्यामुळे त्याला कर्माचे फळ किंवा पाप-पुण्य लागत नाही. त्याचे कर्म हे अकर्मासारखेच निष्काम असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला यातून काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी हे काम किती उत्तम करू शकतो' यावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा अभ्यासाच्या प्रक्रियेचा आनंद घेतल्यास त्यांना तणाव जाणवणार नाही.

निष्काम कर्म करणाऱ्या व्यक्तीला कर्माचे बंधन कसे लागत नाही, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.