🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मानवी बुद्धी अनेकदा शास्त्रांच्या, विधी-निषेधांच्या आणि शब्दांच्या गुंतागुंतीत (वागोजाळी) अडकलेली असते. जोपर्यंत बुद्धी या बाह्य ज्ञानाच्या गोंधळात असते, तोपर्यंत तिला आत्मसाक्षात्कार होत नाही. जेव्हा ही बुद्धी सर्व संभ्रमातून मुक्त होऊन, निश्चल होऊन परमात्म्याच्या स्वरूपात (समाधीमध्ये) स्थिर होते, तेव्हाच साधकाला खऱ्या अर्थाने 'योग' प्राप्त होतो. ही अवस्था म्हणजे केवळ माहिती नसून प्रत्यक्ष अनुभव असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक लोकांची मते आणि माहितीच्या ओझ्याखाली दबलेले असतो. अशा वेळी गोंधळून न जाता, मन शांत करून स्वतःच्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी अनेक पुस्तके वाचून गोंधळण्यापेक्षा मूळ संकल्पना समजून घेऊन मन शांत ठेवणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की बुद्धी कधी आणि कशी स्थिर होऊन योगाची प्राप्ती करून देते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा एखादा साधक इंद्रियांच्या भोगांपासून (विषयांपासून) अलिप्त होतो, तेव्हा त्याचे मन बाह्य जगातील क्षणभंगुर सुखाचा शोध थांबवते. अशा वेळी त्याला स्वतःच्या अंतरात्म्यात जो आनंद मिळतो, त्याला 'आत्मसुख' म्हणतात. ज्याला हे सुख प्राप्त झाले, तोच या जगात परिपूर्ण मानला जातो, कारण त्याला आता कशाचीही कमतरता भासत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण सतत नवीन वस्तू किंवा सुखांच्या मागे धावत असतो. पण जेव्हा आपण थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण करतो आणि समाधानी राहतो, तेव्हा आपल्याला या ओवीचा अर्थ समजतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी केवळ बाह्य साधनांवर अवलंबून न राहता, अभ्यासातील आनंद शोधणे म्हणजे आत्मसुखाकडे जाणे होय.

इंद्रियविषयांचा त्याग करून आत्मसुखात रममाण झालेल्या व्यक्तीच्या पूर्णत्वाचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला उपदेश करताना म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व याबद्दलचे सत्य आता तुला समजले आहे. त्यामुळे आता तू कोणत्याही मोहाच्या किंवा भ्रमाच्या आहारी जाऊ नकोस. शोक करणे किंवा कर्तव्यापासून दूर जाणे हे चुकीचे आहे. हा विवेकाचा विचार तू तुझ्या अंतःकरणात कायमचा ठसव आणि स्थिर हो.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो, तेव्हा भावनांच्या आहारी न जाता विवेकाने विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तर रडत न बसता, 'पुढच्या वेळी अधिक अभ्यास करेन' हा सकारात्मक विचार मनात पक्का करणे.

आत्म्याचे स्वरूप स्पष्ट केल्यानंतर, अर्जुनाने आता भ्रमात पडू नये आणि सत्याचा स्वीकार करावा असे श्रीज्ञानदेव सांगत आहेत.