🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा इच्छेनुसार आपले हात, पाय आणि डोके आपल्या कठीण कवचाखाली ओढून घेते, तेव्हा ते सुरक्षित असते. त्याचप्रमाणे, ज्या साधकाने आपली ज्ञानेंद्रिये (डोळे, कान, जीभ इ.) बाह्य विषयांच्या मोहापासून पूर्णपणे आवरून धरली आहेत आणि ती त्याच्या पूर्ण नियंत्रणात आहेत, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. इंद्रियांवर ताबा मिळवणे ही आत्मज्ञानाची आणि मानसिक शांततेची पहिली पायरी आहे, असे माउली येथे स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो आणि मोबाईल किंवा टीव्हीमुळे आपले मन विचलित होते, तेव्हा कासवाप्रमाणे आपली एकाग्रता पुन्हा अभ्यासाकडे वळवणे म्हणजे या ओवीचा वापर करणे होय. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियाचा मोह टाळून मनावर ताबा मिळवणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत आहेत, ज्यात इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व कासवाच्या उदाहरणाद्वारे स्पष्ट केले आहे.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या अर्जुनाला दिलेल्या इशाऱ्याचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण म्हणतात की, जर तू युद्धापासून पळ काढलास, तर तुझे शत्रू तुझ्या सामर्थ्याची निंदा करतील. ते तुझ्याबद्दल असे अपशब्द (अवाच्य बोल) वापरतील जे ऐकणे अत्यंत क्लेशदायक असेल. एका शूर योद्ध्यासाठी आपली प्रतिष्ठा गमावणे आणि लोकांकडून भ्याड म्हणून हिणवले जाणे हे प्रत्यक्ष मृत्यू पावण्यापेक्षाही अधिक वेदनादायक असते. सामाजिक प्रतिष्ठा आणि आत्मसन्मान हा प्राणापेक्षा प्रिय असतो, हे येथे स्पष्ट केले आहे.

आपल्या जबाबदारीतून पळ काढल्यास समाजात आपली मानहानी होते. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी जर एखादा माणूस आपली जबाबदारी झटकून पळाला, तर लोक त्याच्यावर टीका करतात, जी टीका सहन करणे मरणापेक्षा कठीण असते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला युद्धापासून परावृत्त झाल्यास होणाऱ्या मानहानीबद्दल आणि शत्रूंच्या बोचऱ्या शब्दांबद्दल सावध करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्राच्या रणांगणाचे वर्णन करत आहेत. कुरुक्षेत्राला 'धर्मक्षेत्र' म्हटले गेले आहे, कारण तेथे केवळ युद्धच होणार नव्हते, तर धर्माचा विजय आणि अधर्माचा पराभव ठरणार होता. येथे 'उभय दळ' म्हणजे पांडवांचे आणि कौरवांचे सैन्य समोरासमोर उभे ठाकले आहे. ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्राला युद्धाच्या परिस्थितीची माहिती देताना या पवित्र भूमीचा उल्लेख करतो, जिथे सत्याची आणि असत्याची लढाई होणार आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर चांगले आणि वाईट असे दोन पर्याय असतात, तेव्हा आपले मन हे 'कुरुक्षेत्र' बनते. अशा वेळी आपण नेहमी सत्याची आणि धर्माची बाजू निवडली पाहिजे. उदाहरणार्थ, खेळताना आपली चूक मान्य करणे हा धर्माचा मार्ग आहे.

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्राच्या पवित्र भूमीवर दोन्ही सैन्ये कशी एकत्र जमली आहेत, याचे वर्णन सांगत आहे.