🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा संदेश स्पष्ट करतात की, सृष्टीतील चार वर्णांची व्यवस्था ही कोणा एका व्यक्तीने लादलेली नसून ती निसर्गतः व्यक्तीच्या अंगी असलेल्या 'सत्त्व, रज आणि तम' या गुणांवर आणि त्यांच्या कर्मांवर आधारित आहे. जरी ही संपूर्ण सृष्टी आणि त्यातील नियम ईश्वराने बनवले असले, तरी ईश्वर स्वतः त्या कर्मांच्या फळांपासून अलिप्त असतो. तो 'अकर्ता' आहे. माणसानेही आपली कर्तव्ये पार पाडताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडून दिले पाहिजे, हा यातील मुख्य उपदेश आहे.

आपल्या कामात नैपुण्य मिळवणे आणि ते निस्वार्थ भावनेने करणे. उदाहरण: वर्गातील मॉनिटरने आपली जबाबदारी पार पाडताना 'मी मोठा आहे' असा गर्व न करता सर्वांच्या हितासाठी काम करावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सृष्टीतील गुण-कर्मावर आधारित व्यवस्थेची माहिती देत असून स्वतःचे अकर्तेपण स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त केले आहे, तोच ज्ञानी होय. 'पांगु' म्हणजे परावलंबित्व किंवा लाचारी. जोपर्यंत मनुष्य इंद्रियांच्या आहारी जातो, तोपर्यंत तो त्यांचा गुलाम असतो. जेव्हा हा गुलामगिरीचा पाश तुटतो आणि इंद्रिये पूर्णपणे ताब्यात येतात, तेव्हाच त्या व्यक्तीची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या भरात चुकीचे शब्द न बोलता स्वतःवर संयम ठेवतो, तेव्हा आपण या ओवीतील 'इंद्रिय निग्रह' तत्त्वाचा वापर करत असतो. उदाहरणार्थ, सोशल मीडियाच्या मोहात न पडता अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अद्वैत तत्त्वज्ञान स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे आकाशात दिसणारे निळेपण किंवा ढग हे आकाशाचाच एक आभास असतात आणि शेवटी ते आकाशातच विरून जातात, त्याप्रमाणे जीवात्मा हा वेगळा नसून तो परमात्म्याचाच प्रकाश आहे. जेव्हा आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा हा वेगळेपणाचा भास संपतो आणि केवळ एकच शुद्ध आत्मा उरतो. आत्मा स्वतःला स्वतःमध्येच अनुभवतो.

आपल्या मनातील भीती किंवा राग हे तात्पुरते ढग आहेत असे समजावे. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी येणारा ताण हा मनाचा एक आभास आहे, तो शांतपणे स्वीकारला की तो निघून जातो आणि आपले मूळ शांत स्वरूप उरते.

दुसऱ्या अध्यायात, संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि द्वैताचा आभास कसा संपतो, हे समजावून सांगत आहेत.