गुरुवार, 08 ऑगस्ट 2030
आज

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 365

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

म्हणोनि तोचि स्थिरप्रज्ञु । जो इंद्रियांसी अजिंक्यु । जयाचा हातु न लगे विषयविषु । तोचि पूर्णु ॥ ३६५ ॥

"Therefore, he alone is of steady wisdom, who is unconquerable by the senses, and who is not touched by the poison of sense-objects; he is perfect."

स्थिरप्रज्ञु Noun
Sthiraprajnu
स्थिर बुद्धी असलेला
One with steady wisdom
अजिंक्यु Adjective
Ajinkyu
ज्याला जिंकता येत नाही असा / विजेता
Unconquerable / Victorious
विषयविषु Noun
Vishayavishu
सांसारिक विषयांचे विष
Poison of sense objects
पूर्णु Adjective
Purnu
परिपूर्ण / सिद्ध
Complete / Perfected
इंद्रियांसी Noun
Indriyansi
इंद्रियांना
To the senses

💡 अर्थ

इसलिए वही स्थिर बुद्धि वाला है, जिसने अपनी इंद्रियों पर पूर्ण विजय प्राप्त कर ली है और जिसे सांसारिक विषयों का विष स्पर्श नहीं करता; वही पूर्ण पुरुष है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरली आहेत, तोच खरा ज्ञानी होय. बाह्य जगातील भोग (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) हे विषासारखे घातक असतात. जो या विषयांच्या आहारी जात नाही आणि ज्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर राहते, तोच जीवनात पूर्णत्व प्राप्त करतो. इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हीच आत्मज्ञानाची पहिली पायरी आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला सोशल मीडिया, जंक फूड किंवा इतर व्यसनांचे आकर्षण वाटते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियांवर विजय मिळवणे होय. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात मनोरंजनाचे मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणारा विद्यार्थी या तत्त्वाचे पालन करतो.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना संत ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व अधोरेखित करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 46

म्हणौनि कर्म सांडिजे । मग नैष्कर्म्य होइजे । हें न घडे गा सहजे । अर्जुना पां ॥

"Therefore, by merely abandoning actions, one does not attain the state of actionlessness; this does not happen so easily, O Arjuna."

म्हणौनि Adverb
Mhanauni
म्हणून
Therefore
सांडिजे Verb
Sandije
सोडणे / त्याग करणे
To abandon
नैष्कर्म्य Noun
Naishkarmya
कर्मरहित अवस्था
State of actionlessness
होइजे Verb
Hoije
होणे
To become
सहजे Adverb
Sahaje
सहजपणे
Naturally / Easily
घडे Verb
Ghade
घडणे
To happen

💡 अर्थ

इसलिए हे अर्जुन, केवल कर्मों का त्याग कर देने मात्र से ही नैष्कर्म्य (निष्काम अवस्था) प्राप्त नहीं होती।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, केवळ बाह्यतः कर्मांचा त्याग करणे म्हणजे संन्यास नव्हे. जोपर्यंत मनातील वासना आणि फळाची आशा जिवंत आहे, तोपर्यंत माणूस कर्माच्या बंधनातून मुक्त होऊ शकत नाही. केवळ शरीर निष्क्रिय ठेवल्याने अंतःकरण शुद्ध होत नाही. खऱ्या नैष्कर्म्यासाठी आत्मज्ञान आणि फळाची आसक्ती सोडणे आवश्यक आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील 'कर्तेपणा' सोडणे जास्त महत्त्वाचे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास करणे सोडून दिले, तर त्याला यश मिळणार नाही. त्याऐवजी, त्याने निकालाची चिंता न करता मनापासून अभ्यास करणे हाच खरा कर्मयोग आहे. जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढणे म्हणजे प्रगती नव्हे.

📌 संदर्भ

अर्जुनाला कर्माचा त्याग आणि कर्मयोग यातील सूक्ष्म फरक सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज हे स्पष्टीकरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 24

तैसे कर्माचेनि मिषे । जे जे काही प्रकाशे । ते ब्रह्मचि असे । ऐसें जो जाणे ॥

"In the same way, he who knows that whatever is manifested under the guise of action is Brahman itself."

कर्माचेनि Noun
Karmacheni
कर्माच्या
of action
मिषे Noun
Mishe
निमित्ताने किंवा बहाण्याने
under the guise or pretext
प्रकाशे Verb
Prakashe
प्रकट होते किंवा दिसते
appears or shines forth
ब्रह्मचि Noun
Brahmachi
ब्रह्मच
Brahman itself
जाणे Verb
Jane
ओळखतो किंवा जाणतो
knows or realizes

💡 अर्थ

जो यह जानता है कि कर्म के बहाने जो कुछ भी प्रकट होता है, वह वास्तव में ब्रह्म ही है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत ज्ञानाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुषाला कर्मामध्ये आणि कर्माच्या साधनांमध्ये वेगळेपण दिसत नाही. त्याला सर्वत्र परब्रह्माचाच अनुभव येतो. जसे सोन्याचे दागिने विविध आकाराचे दिसले तरी ते मुळात सोनेच असतात, तसे कर्माचे विविध प्रकार आणि व्यवहार दिसले तरी त्यामागे एकच चैतन्य (ब्रह्म) भरलेले असते, असे जो जाणतो तोच खरा मुक्त होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते 'माझे' किंवा 'मी करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते ईश्वराचे रूप मानून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञानाच्या (ब्रह्माच्या) उपासनेसाठी करावा.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीला सर्व कर्मांमध्ये ईश्वरी तत्त्व कसे दिसते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा