🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, संशय हा अज्ञानाचा परिणाम आहे. तो मनुष्याच्या हृदयात एखाद्या दाट झाडीप्रमाणे (थोंब) वाढतो आणि मनुष्याला सत्यापासून दूर नेतो. हा संशय नष्ट करण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे 'आत्मज्ञान'. ज्याप्रमाणे अंधार घालवण्यासाठी प्रकाशाची गरज असते, त्याचप्रमाणे अज्ञानातून जन्मलेला संशय नष्ट करण्यासाठी विवेकाच्या आणि ज्ञानाच्या शस्त्राचा वापर करणे आवश्यक आहे. जेव्हा मनुष्याला स्वतःच्या स्वरूपाचे ज्ञान होते, तेव्हा सर्व शंका आपोआप मावळतात.

जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतेवर किंवा ध्येयावर शंका येते, तेव्हा आपण अभ्यास आणि अनुभवातून ज्ञान मिळवून ती शंका दूर केली पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण कामात भीती वाटत असेल, तर त्या कामाचे पूर्ण ज्ञान घेतल्यास आत्मविश्वास वाढतो आणि संशय संपतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला उपदेश करतात की अज्ञानामुळे तुझ्या हृदयात निर्माण झालेला संशय ज्ञानाच्या शस्त्राने नष्ट कर.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्मातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचाच उपयोग साधन म्हणून केला पाहिजे. ज्याप्रमाणे एखादी व्यक्ती नदी ओलांडण्यासाठी नावेचा उपयोग करते आणि पलीकडे पोहोचल्यावर ती नाव सोडून देते, त्याचप्रमाणे साधकाने फळाची आशा न धरता विहित कर्मे करावीत. अशी निष्काम कर्मे केल्याने चित्त शुद्ध होते आणि शेवटी मनुष्य कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो. कर्माचा त्याग म्हणजे कर्म करणे थांबवणे नव्हे, तर कर्मातील 'कर्तेपणा' आणि 'फळाची आसक्ती' सोडणे होय.

दैनंदिन जीवनात आपले कर्तव्य पार पाडताना ते ओझे न मानता आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ जिंकण्याच्या हव्यासापोटी न खेळता खेळाचा आनंद घेण्यासाठी खेळल्यास, त्याला पराभवाचे दुःख होत नाही आणि तो खेळाच्या बंधनातून मुक्त राहतो.

निष्काम कर्म करून कर्माच्या पलीकडे कसे जावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत दर्शनाचा उच्चांक मांडतात. जेव्हा एखादा साधक ज्ञानी होतो, तेव्हा त्याला यज्ञातील प्रत्येक घटक - पळी (अर्पण साधन), तूप (हवि), अग्नी आणि स्वतः यज्ञकर्ता - हे सर्व एकाच परब्रह्माची रूपे वाटतात. त्याच्या दृष्टीने कर्म आणि कर्ता यात भेद उरत नाही. सर्व काही ब्रह्ममय झाल्यामुळे कर्माचे बंधन त्याला बाधत नाही, कारण तो कर्माच्या पलीकडे असलेल्या एकात्मतेचा अनुभव घेत असतो.

आपण जे काही काम करतो, ते ईश्वराची सेवा समजून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी करावा, कारण ज्ञान हे ब्रह्म आहे. यामुळे कामाचा ताण येत नाही आणि मन शांत राहते.

प्रत्येक कर्मामध्ये आणि कर्माच्या साधनांमध्ये ईश्वरी तत्त्व पाहण्याच्या दृष्टीचे वर्णन.