←
बुधवार, 10 जुलै 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 243

जैसे प्रज्वलित हुताशनु | कडे पावोनि न शके परतूनु | तैसा विषयांचा आठवणु | सांडी जो पुरुषु ||

"As a blazing fire, reaching a cliff, cannot turn back, so does the man who discards even the memory of sense-objects."

प्रज्वलित Adjective
Prajvalit
चांगल्या प्रकारे पेटलेला
Blazing or brightly lit
हुताशनु Noun
Hutashanu
अग्नी
Fire
कडे Noun
Kade
डोंगराचे टोक किंवा कडा
Cliff or edge of a mountain
परतूनु Adverb
Paratunu
मागे फिरून
Returning or turning back
आठवणु Noun
Aathavanu
स्मरण किंवा आठवण
Memory or remembrance
सांडी Verb
Saandi
त्याग करतो किंवा सोडतो
Abandons or discards

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे पेटलेला अग्नी डोंगराच्या कड्यावर पोहोचल्यावर तिथून मागे फिरू शकत नाही, त्याप्रमाणे जो मनुष्य विषयांची (भोगांची) साधी आठवण सुद्धा सोडून देतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या विरक्तीचे वर्णन करतात. ते अग्नीचे उदाहरण देतात; जेव्हा वणवा किंवा मोठा अग्नी डोंगराच्या टोकावर (कड्यावर) पोहोचतो, तेव्हा पुढे इंधन नसल्यामुळे तो तिथेच शांत होतो, तो मागे वळू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे, असा पुरुष केवळ बाह्य विषयांचा त्याग करत नाही, तर त्याच्या मनातून विषयांची ओढ आणि त्यांची स्मृती (आठवण) देखील पूर्णपणे नष्ट होते. विषयांचे मानसिक विस्मरण होणे हीच वैराग्याची सर्वोच्च अवस्था आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखादी वाईट सवय सोडायची असेल, तर केवळ ती कृती थांबवून चालत नाही, तर त्या गोष्टीचा विचारही मनात येऊ न देणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात मोबाईलचा वापर टाळताना, मनात मोबाईलचे विचारही न येऊ देणे म्हणजे विषयांचा पूर्ण त्याग होय.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, श्री ज्ञानेश्वर महाराज विषयांच्या मानसिक त्यागाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 44

जेणे विषयांचेनि मिषे । बुद्धीचिये कळा नाशे । जेणे मोहविले असे । विवेकबळ ॥

"Through the lure of sense-objects, the light of the intellect is extinguished, and the strength of discrimination is deluded."

विषयांचेनि Noun
Vishayancheni
विषयांच्या (इंद्रिय भोगांच्या)
of sense objects
मिषे Noun
Mishe
निमित्ताने किंवा बहाण्याने
on the pretext of
बुद्धीचिये Noun
Buddhichiye
बुद्धीची
of the intellect
नाशे Verb
Nashe
नाश होतो किंवा लोप पावते
is destroyed
मोहविले Verb
Mohavile
भुलविले किंवा मोहित केले
deluded or charmed
विवेकबळ Noun
Vivekabala
सारासार विचार करण्याची शक्ती
power of discrimination

💡 अर्थ

ज्या विषयांच्या मोहामुळे बुद्धीची चमक (तेज) नष्ट होते आणि ज्याने माणसाची सारासार विचार करण्याची शक्ती (विवेक) पूर्णपणे भुलविली जाते.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जेव्हा मनुष्य इंद्रियांच्या विषयांमध्ये (भोगवस्तूंमध्ये) गुंततो, तेव्हा त्याची बुद्धी भ्रमिष्ट होते. विषयांच्या आकर्षणापोटी माणसाला काय योग्य आणि काय अयोग्य हे समजेनासे होते. हे विषय एखाद्या निमित्तासारखे येतात आणि माणसाच्या बुद्धीचे तेज हिरावून घेतात. यामुळे त्याची विवेकशक्ती लोप पावते आणि तो चुकीच्या मार्गाला लागतो. आत्मज्ञानाच्या मार्गातील हा सर्वात मोठा अडथळा आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाऐवजी मोबाईल किंवा खेळाच्या अति आहारी जातो, तेव्हा आपली प्रगती थांबते. अशा वेळी आपण 'विवेक' वापरून क्षणिक सुखापेक्षा दीर्घकालीन ध्येयाला प्राधान्य दिले पाहिजे.

📌 संदर्भ

अर्जुनाला उपदेश करताना ज्ञानेश्वर महाराज विषयांच्या आसक्तीमुळे बुद्धीवर आणि विवेकावर होणाऱ्या घातक परिणामांचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 131

म्हणौनि कर्माचेनि आधारें । जे कर्मचि सांडणें खरें । तें युक्तीचेनि द्वारें । जाण पां तूं ॥

"Therefore, through the support of action, the true renunciation of action is achieved; understand that through the means of skillful technique."

म्हणौनि Conjunction
Mhaṇouni
म्हणून
Therefore
कर्माचेनि Noun
Karmācēni
कर्माच्या
of action
सांडणें Verb
Sāṇḍaṇē
त्याग करणे
to renounce
युक्तीचेनि Noun
Yuktīcēni
कौशल्याने / युक्तीने
by skill or technique
द्वारें Preposition
Dvārē
द्वारे / मार्गाने
through / by means of
जाण Verb
Jāṇa
समजून घे
understand / know

💡 अर्थ

म्हणून कर्माचा आधार घेऊनच कर्माचा त्याग कसा करायचा, हे तू कौशल्याने (युक्तीने) नीट समजून घे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, केवळ कर्म सोडून देणे म्हणजे संन्यास नव्हे. तर कर्म करत असतानाच त्यातील कर्तेपणाचा अहंकार आणि फळाची आशा सोडणे, हीच खरी कर्मातून मुक्त होण्याची युक्ती आहे. ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य नौकेच्या साहाय्याने पाणी ओलांडतो, त्याचप्रमाणे कर्माच्याच साहाय्याने (निष्काम भावनेने) कर्माचे बंधन तोडता येते. ही 'योगयुक्ती' अर्जुनाने समजून घ्यावी असा उपदेश येथे केला आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य उत्तम रीतीने पार पाडणे आणि निकालाची चिंता न करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग न करता, ते युक्तीने कसे करावे याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा