🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते अर्जुनाला मार्गदर्शन करतात की, कर्म करणे हे मानवाचे कर्तव्य आहे. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षप्राप्तीचा मार्ग नाही, तर कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे हा खरा मार्ग आहे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही. 'सांडीं वेगीं' या शब्दांतून त्यांनी फळाची आशा सोडण्याची निकड व्यक्त केली आहे. कर्मात गुंतून न पडता ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे, असा हा उपदेश आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्याऐवजी, फक्त मनापासून अभ्यास करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. फळाची चिंता सोडल्यास कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मानसिक ताण कमी होतो.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्माचा त्याग न करता, कर्माच्या फळाचा त्याग कसा करावा हे समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्मा हा 'निर्गुण' म्हणजे सर्व गुणांच्या पलीकडचा आणि अविनाशी आहे. जो कधी नष्ट होत नाही, त्याच्यासाठी शोक करणे हे केवळ अज्ञानाचे लक्षण आहे. जसा सूर्य आल्यावर अंधार टिकत नाही, तसे आत्मस्वरूपाचे ज्ञान झाल्यावर हे अज्ञानरूपी दुःख मनात राहू शकत नाही. त्यामुळे तू मोह सोडून विवेकाने वाग.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे नुकसान होते, तेव्हा आपण खूप दुःखी होतो. अशा वेळी हे लक्षात ठेवावे की बाह्य परिस्थिती बदलत असते, पण आपला आत्मविश्वास ढळू देऊ नये. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता, 'मी पुन्हा प्रयत्न करेन' हा विचार करणे म्हणजे अज्ञानावर मात करणे होय.

आत्मा हा शाश्वत आणि निर्गुण आहे, त्यामुळे त्याच्यासाठी शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे, असे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संशयाचे खरे मूळ अज्ञानात असते. जेव्हा माणसाला सत्य स्वरूपाचे ज्ञान नसते, तेव्हा त्याच्या मनात शंका-कुशंकांचे जाळे विणले जाते. हा संशय माणसाच्या प्रगतीत आणि आत्मज्ञानात मोठा अडथळा ठरतो. या संशयाचा नाश करण्यासाठी 'विवेक' आवश्यक आहे. विवेक म्हणजे काय योग्य आणि काय अयोग्य, काय नश्वर आणि काय शाश्वत हे समजून घेण्याची बुद्धी. ज्याप्रमाणे एखादे झाड मुळासकट काढण्यासाठी धारदार शस्त्राची गरज असते, त्याचप्रमाणे अज्ञानातून जन्मलेला संशय नष्ट करण्यासाठी विवेकाचे धारदार शस्त्र वापरून तो समूळ नष्ट करावा, असा उपदेश येथे दिला आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतेबद्दल किंवा ध्येयाबद्दल शंका येते, तेव्हा गोंधळून न जाता विवेकाने (शांत विचाराने) त्या शंकेचे कारण शोधावे आणि ती दूर करावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही हा संशय अभ्यासाच्या नियोजनाने आणि आत्मविश्वासाने (विवेकाने) दूर करावा.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाच्या तलवारीने हृदयातील संशय तोडण्यास सांगतात. ज्ञानेश्वर महाराज येथे विवेकाचे महत्त्व विशद करत आहेत.