🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. आत्मा हा जन्म-मृत्यूच्या पलीकडे आहे. शरीराचा जन्म होतो आणि नाश होतो, पण आत्मा हा नित्य (कायमस्वरूपी) आणि सिद्ध (स्वयं-अस्तित्वात) आहे. तो अनादी आहे, म्हणजे त्याला कोणतीही सुरुवात नाही. म्हणून मृत्यूच्या वेळी शोक करणे व्यर्थ आहे, कारण आत्मा कधीच मरत नाही. हे सांख्य योगाचे मुख्य तत्व आहे की जे अविनाशी आहे त्याचा शोक करू नये.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात किंवा प्रिय व्यक्तीच्या निधनामुळे दुःखी होतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की केवळ शरीर नष्ट झाले आहे, आत्मा नाही. हे ज्ञान आपल्याला मानसिक धैर्य देते. उदाहरणार्थ, एखाद्या जुन्या कपड्याचा त्याग केल्यावर आपण जसा शोक करत नाही, तसेच शरीराच्या बाबतीतही समजावे.

भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला दिलेल्या उपदेशाचा भाग म्हणून संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसंयमाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखू शकतो, त्याचीच बुद्धी परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हा केवळ शारीरिक नसून तो मानसिक स्तरावर असावा लागतो. ज्याची इंद्रिये त्याच्या आज्ञेत आहेत, तोच संसारातील द्वंद्वांनी विचलित होत नाही आणि त्यालाच 'स्थितप्रज्ञ' किंवा 'पूर्णप्रज्ञ' म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात अभ्यासावर किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी मनावर ताबा असणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, टीव्ही किंवा मोबाईलची ओढ असतानाही अभ्यासाला प्राधान्य देणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय, ज्यामुळे आपली प्रगती होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाची लक्षणे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की हा संसार म्हणजे एक असा समुद्र आहे जो पार करणे अत्यंत कठीण (दुस्तर) आहे. पण ज्याप्रमाणे अथांग पाणी पार करण्यासाठी नौकेची गरज असते, त्याचप्रमाणे या संसाररूपी संकटातून बाहेर पडण्यासाठी 'आत्मज्ञान' हीच एकमेव भक्कम नौका आहे. जरी एखाद्याने पूर्वी चुका केल्या असल्या, तरी ज्ञानाच्या साहाय्याने तो मोक्ष मिळवू शकतो.

जीवनात जेव्हा आपण मोठ्या संकटात अडकतो, तेव्हा घाबरून न जाता त्या विषयाचे योग्य ज्ञान मिळवणे हीच संकटातून बाहेर पडण्याची नौका ठरते. उदाहरणार्थ: जर एखाद्याला व्यवसायात नुकसान झाले, तर रडत न बसता व्यवसायाचे नवीन तंत्र आणि ज्ञान आत्मसात केल्यास तो पुन्हा प्रगती करू शकतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचे सामर्थ्य सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून ज्ञानाला नौकेची उपमा देतात.