🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला कर्मयोगाचा अत्यंत महत्त्वाचा संदेश देतात. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही. उलट, आपल्या वाट्याला आलेले, शास्त्राने सांगितलेले आणि आपल्या स्वधर्माला उचित असे जे जे कर्म आहे, ते आनंदाने पार पाडले पाहिजे. जेव्हा मनुष्य आपले कर्तव्य ओझे न मानता ते ईश्वराची सेवा म्हणून आनंदाने करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, तर मुक्तीकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते कंटाळवाणे न मानता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो ओझे न मानता ज्ञानासाठी आनंदाने करावा.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज आध्यात्मिक प्रगतीसाठी आपली कर्तव्ये आनंदाने पार पाडण्याचे महत्त्व स्पष्ट करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'योगारूढ' अवस्थेचे मर्म सांगतात. साधक जेव्हा इंद्रियांच्या भोगांपासून आणि कर्माच्या फळांच्या अपेक्षेपासून मुक्त होतो, तेव्हा त्याच्या मनातील 'संकल्प' (म्हणजेच हे करू किंवा ते करू ही वृत्ती) मावळतात. जोपर्यंत मनात संकल्प असतात, तोपर्यंत चित्त स्थिर होत नाही. जेव्हा संकल्पांचा पूर्णपणे त्याग होतो, तेव्हाच मनुष्य खऱ्या अर्थाने योगाच्या शिखरावर आरूढ होतो, असे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी माझे काम उत्तम कसे करेन?' यावर लक्ष देणे म्हणजे संकल्पाचा त्याग करणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासाच्या प्रक्रियेत आनंद मानणे ही योगारूढ होण्याची पहिली पायरी आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला 'योगारूढ' व्यक्तीची लक्षणे सांगत आहेत, ज्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे अंतिम लक्षण सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःच्या इच्छेने संकुचित करू शकते, त्याचप्रमाणे ज्या साधकाने आपली इंद्रिये विषयांच्या मोहापासून पूर्णपणे आवरून धरली आहेत, त्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. बाह्य जगातील प्रलोभने त्याला विचलित करू शकत नाहीत. असा पुरुषच खऱ्या अर्थाने आत्मज्ञानी आणि स्थिर बुद्धीचा असतो. इंद्रियांवर विजय मिळवणे हाच स्थिर बुद्धीचा मुख्य आधार आहे.

दैनंदिन जीवनात स्वतःच्या इच्छांवर ताबा मिळवणे खूप महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात टीव्ही किंवा मोबाईलचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय. यामुळे आपली एकाग्रता वाढते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.