←
गुरुवार, 02 मे 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 329

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते । तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥

जैसा नावाचा सांगातु । वारा पावे अद्‍भुतु । मग तो न विचारी पैं मातु । बुडवी जेवीं ॥

"Just as a boat in the company of a powerful wind is sunk without consideration, so is the intellect lost to the senses."

नावाचा Noun
Navacha
नावेचा (होडीचा)
of the boat
सांगातु Noun
Sangatu
सोबत किंवा गाठ पडणे
association or company
अद्‍भुतु Adjective
Adbutu
प्रचंड किंवा विलक्षण
extraordinary or powerful
विचारी Verb
Vichari
विचार करणे
considers or thinks
बुडवी Verb
Budavi
बुडवते
sinks

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे समुद्रात चालणाऱ्या नावेला जोराचा वारा लागला की ती भरकटते आणि बुडते, त्याचप्रमाणे इंद्रियांच्या मागे धावणारे मन माणसाची बुद्धी नष्ट करते.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियांच्या सामर्थ्याचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादी नाव पाण्यात सुरक्षित प्रवास करत असताना अचानक सुटलेला प्रचंड वारा तिला दिशाहीन करतो आणि शेवटी तिला बुडवतो, तसेच मानवी मनाचे आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती आपली इंद्रिये मोकळी सोडते आणि त्याचे मन त्या इंद्रियांच्या विषयांकडे धावू लागते, तेव्हा ती इंद्रिये त्या व्यक्तीची विवेकबुद्धी हिरावून घेतात. एकच इंद्रिय जरी मनाला ओढू लागले, तरी ते संपूर्ण जीवनाचा नाश करण्यास पुरेसे ठरते. म्हणून आत्मसंयम आणि बुद्धीची स्थिरता अत्यंत आवश्यक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आहारी जातो, तेव्हा आपले मन इंद्रियांच्या मागे धावत असते. अशा वेळी आपली प्रगती थांबते. हे टाळण्यासाठी मनावर ताबा ठेवणे गरजेचे आहे.

📌 संदर्भ

इंद्रियांवर ताबा नसल्यास बुद्धीचा नाश कसा होतो, हे सांगताना माउलींनी नावेचे उदाहरण दिले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 250

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥

म्हणोनि समर्थें जे जे कीजे । तें तें इतरींही अनुष्ठिजे । मग तेंचि प्रमाण मानिजे । सामान्यलोकीं ॥ २५० ॥

"Therefore, whatever a powerful person does, the same is practiced by others; and whatever he accepts as standard, is followed by common people."

समर्थें Noun
Samarthe
श्रेष्ठ किंवा सामर्थ्यवान व्यक्तीने
By the powerful or great person
अनुष्ठिजे Verb
Anushthije
आचरणात आणले जाते
Is practiced or followed
प्रमाण Noun
Praman
आदर्श किंवा पुरावा
Standard or authority
सामान्यलोकीं Noun
Samanyaloki
सर्वसामान्य लोकांकडून
By common people
कीजे Verb
Kije
केले जाते
Is done

💡 अर्थ

थोर किंवा श्रेष्ठ माणसे जे जे करतात, त्याचेच इतर लोक अनुकरण करतात. श्रेष्ठ लोक ज्या गोष्टीला योग्य मानतात, त्याचेच सामान्य लोक पालन करतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे प्रभावशाली किंवा ज्ञानी लोक असतात, त्यांच्या कृतीकडे सर्वसामान्य लोक एक आदर्श म्हणून पाहतात. जर एखादा नेता किंवा थोर व्यक्ती सदाचाराने वागली, तर समाजही आपोआप त्या मार्गावर चालतो. म्हणून, समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी श्रेष्ठ व्यक्तींनी स्वतःचे आचरण शुद्ध आणि कर्तव्यदक्ष ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. हे केवळ स्वतःच्या कल्याणासाठी नसून संपूर्ण समाजाच्या कल्याणासाठी असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठी माणसे शिस्तीने आणि नम्रतेने वागली, तर मुलेही त्यांचेच बघून चांगले संस्कार शिकतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा नेहमी कचराकुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच बघून स्वच्छतेची सवय लावतात.

📌 संदर्भ

श्रेष्ठ व्यक्तींनी कर्म का करावे आणि त्यांच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो, याचे स्पष्टीकरण देताना माऊली ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 61

म्हणोनि इंद्रियें दमिजेत । आणि युक्तीनें विषय सांडिजेत । तरीच हे स्थिरावत । प्रज्ञा पैं ॥ ६१ ॥

"Therefore, the senses should be subdued, and objects of desire should be abandoned with wisdom; only then does this intellect become firm."

इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये
Senses
दमिजेत Verb
Damijet
संयम करावा
Should be controlled
युक्तीनें Adverb
Yuktine
कौशल्याने किंवा विवेकाने
With skill or wisdom
विषय Noun
Vishaya
भोगाच्या वस्तू
Objects of enjoyment
स्थिरावत Verb
Sthiravat
स्थिर होते
Becomes stable
प्रज्ञा Noun
Pradnya
बुद्धी
Intellect

💡 अर्थ

म्हणून इंद्रियांवर ताबा मिळवावा आणि युक्तीने विषयांचा त्याग करावा, तरच बुद्धी स्थिर होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बळजबरीने इंद्रिये रोखून धरल्याने मन शांत होत नाही. साधकाने विवेकाच्या आणि युक्तीच्या साहाय्याने विषयांवरील आपली ओढ कमी केली पाहिजे. जेव्हा एखादी व्यक्ती आपल्या इंद्रियांना संयमित करते आणि बुद्धीने विषयांचा मोह सोडते, तेव्हाच तिची प्रज्ञा (बुद्धी) स्थिर होते आणि ती व्यक्ती आत्मस्वरूपात रममाण होऊ शकते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेच्या वेळी टीव्ही किंवा मोबाईलचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे इंद्रिय संयमाचे आणि बुद्धी स्थिर करण्याचे एक उत्तम उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

बुद्धी स्थिर करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे आणि विषयांचा त्याग करण्याचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा