←
मंगळवार, 30 एप्रिल 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 237

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां निर्धर्म्म । तेंचि करीं तूं परम । धर्मु म्हणोनि ॥ २३७ ॥

"Therefore, perform that which is appropriate action, and which is faultless in practice; do that alone, considering it your supreme duty."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Ucita
योग्य / विहित
Appropriate / Proper
आचरतां Verb
Ācaratāṃ
आचरण करताना
While performing
निर्धर्म्म Adjective
Nirdharmma
दोषरहित / पापरहित
Faultless / Sinless
परम Adjective
Parama
श्रेष्ठ / सर्वोच्च
Supreme
धर्मु Noun
Dharmu
कर्तव्य / धर्म
Duty / Righteousness

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य काम आहे आणि जे करताना कोणतेही पाप लागत नाही, तेच तू आपला खरा धर्म मानून कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. जे कर्म शास्त्राला धरून आहे (उचित) आणि ज्याच्या आचरणामुळे मनाला क्लेश किंवा पाप लागत नाही (निर्धर्म्म), तेच कर्म सर्वश्रेष्ठ आहे. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य भावनेने केलेले कर्म हेच ईश्वराची खरी पूजा ठरते आणि तेच मनुष्याला बंधनातून मुक्त करते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित कर्म' आहे. आपले कर्तव्य चोख बजावणे हाच सर्वात मोठा धर्म आहे, हे यातून शिकता येते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्म पालनाचे आणि उचित कर्माचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 21

तंव तो अर्जुनु म्हणे कृष्णा । रथु दोन्ही सैन्यांमाझारीं आणा । जेथ हे उभे आहेत झुंझाणा । कुरुक्षेत्रीं ॥ २१ ॥

"Then Arjuna said to Krishna, 'Bring the chariot between the two armies, where these warriors are standing on the field of Kurukshetra.'"

अर्जुनु Noun
Arjunu
अर्जुन
Arjuna
म्हणे Verb
Mhane
म्हणाला
Said
रधु Noun
Rathu
रथ
Chariot
सैन्यांमाझारीं Noun
Sainyanmazari
सैन्यांच्या मध्ये
Between the armies
झुंझाणा Adjective
Zunzhana
युद्धासाठी
For the battle
कुरुक्षेत्रीं Noun
Kurukshetri
कुरुक्षेत्रावर
On Kurukshetra

💡 अर्थ

तेव्हा अर्जुन श्रीकृष्णाला म्हणाला, 'हे कृष्णा, आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी नेऊन उभा कर, जिथे हे सर्व योद्धे युद्धासाठी कुरुक्षेत्रावर उभे आहेत.'

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या युद्धाच्या सुरुवातीच्या स्थितीचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्रावर दोन्ही सैन्ये समोरासमोर उभी ठाकली असताना, अर्जुन श्रीकृष्णाला विनंती करतो की रथ अशा ठिकाणी न्यावा जिथून त्याला दोन्ही बाजूंच्या योद्ध्यांचे नीट निरीक्षण करता येईल. हे अर्जुनाच्या आत्मविश्वासाचे आणि युद्धाच्या तयारीचे लक्षण आहे. तो युद्धाला सामोरे जाण्यापूर्वी परिस्थितीचे आकलन करू इच्छितो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

कोणतेही मोठे काम सुरू करण्यापूर्वी त्या क्षेत्रातील आव्हाने आणि प्रतिस्पर्धी यांची नीट माहिती घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेला बसण्यापूर्वी अभ्यासक्रमाचा आणि प्रश्नांच्या स्वरूपाचा आढावा घेणे यश मिळवण्यासाठी गरजेचे आहे.

📌 संदर्भ

युद्ध सुरू होण्यापूर्वी अर्जुन श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी नेण्यास सांगतो जेणेकरून तो युद्धासाठी आलेल्या योद्ध्यांचे निरीक्षण करू शकेल.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 216

जैसा जळचरा पाठीं । लागला काळु न सुटे मिठी । तैसा विषयांचां पोटीं । मृत्यु असे ॥ २१६ ॥

"As death follows the water-creature and does not loosen its grip, so does death reside in the heart of sense-objects."

जळचरा Noun
Jalachara
पाण्यात राहणारा प्राणी (मासा इ.)
Water creature (fish etc.)
काळु Noun
Kaalu
मृत्यू किंवा वेळ
Death or Time
मिठी Noun
Mithi
पकड किंवा विळखा
Grip or embrace
विषयांचां Noun
Vishayancha
इंद्रियांच्या भोगांच्या
Of sensory objects/pleasures
पोटीं Noun
Poti
उदरात किंवा आत
Inside or in the womb
न सुटे Verb
Na Sute
सुटत नाही
Does not release

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे पाण्यात राहणाऱ्या प्राण्यांच्या मागे मृत्यू लागलेला असतो आणि तो त्यांची पाठ सोडत नाही, त्याचप्रमाणे इंद्रियांच्या विषयांच्या (भोगांच्या) आत मृत्यू दडलेला असतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून इंद्रियविषयांच्या आसक्तीतील भयंकर धोका स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा शिकारी मासा किंवा काळ (मृत्यू) जलचराचा सतत पाठलाग करतो आणि एकदा पकडल्यावर त्याची मिठी सुटत नाही, अगदी तसेच मानवी इंद्रियांना आकर्षित करणाऱ्या विषयांच्या (उदा. शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मुळाशी विनाश किंवा मृत्यू दडलेला असतो. विषयांचे सेवन वरवर सुखावह वाटले तरी ते मनुष्याला अधोगतीकडे आणि अंतिमतः विनाशाकडे घेऊन जाते. स्थितप्रज्ञ होण्यासाठी या विषयांच्या मोहजालातून बाहेर पडणे आवश्यक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा तात्पुरत्या सुखासाठी चुकीच्या सवयी लावतो (उदा. अति खाणे किंवा व्यसन). हे सुख सुरुवातीला गोड वाटते, पण त्यातच भविष्यातील आजार किंवा 'मृत्यू' दडलेला असतो. हे ओळखून संयम ठेवणे म्हणजे या ओवीचा वापर करणे होय.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियविषयांच्या आसक्तीमुळे होणारा विनाश माऊली या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा