🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे पूर्णपणे थांबवणे शक्य नाही, कारण शरीर असेपर्यंत काही ना काही क्रिया घडतच असतात. परंतु, कर्माच्याच आधारे कर्माचा त्याग करण्याची एक विशेष 'युक्ती' आहे. ती युक्ती म्हणजे 'फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे'. जेव्हा आपण फळाची आसक्ती सोडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बांधत नाही. अर्जुनाला ते सांगतात की, तू या तात्विक युक्तीचा खोलवर विचार कर आणि त्यानुसार आचरण कर.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता आणि निकालाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हीच कर्मातून मुक्त होण्याची युक्ती आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याची युक्ती (नैष्कर्म्य) समजावून सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली, शास्त्राने सांगितलेली आणि परिस्थितीनुसार योग्य असलेली कर्मे (स्वधर्म) टाळू नयेत. ही कर्मे केवळ शारीरिक स्तरावर न करता 'मनोधर्माने' म्हणजेच अत्यंत एकाग्रतेने आणि शुद्ध भावनेने करावीत. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ती कर्मे त्याला बंधनात टाकत नाहीत, तर त्याला 'परम पुरुषार्थाकडे' म्हणजेच मोक्षाकडे किंवा आत्मज्ञानाकडे घेऊन जातात.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास किंवा नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम हे केवळ ओझे न मानता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने मनापासून केले पाहिजे. यामुळे कामात यश तर मिळतेच, पण मनाला शांतीही लाभते.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माप्रमाणे विहित कर्मे करण्याचे आणि त्यातून मिळणाऱ्या परम गतीचे वर्णन करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. श्रीकृष्ण म्हणतात की, युद्धाच्या प्रसंगी मोह किंवा भीतीमुळे स्वतःच्या मनाची दिशाभूल करू नकोस. सत्य परिस्थितीचा स्वीकार करून धैर्याने उभे राहणे हेच तुझे कर्तव्य आहे. मनाचा गोंधळ दूर करून स्थिर बुद्धीने वागणे आवश्यक आहे, असा संदेश येथे दिला आहे.

जेव्हा आपण कठीण प्रसंगात असतो, तेव्हा घाबरून न जाता शांत राहून निर्णय घ्यावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटली तरी धीर धरून अभ्यास करावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मोह सोडून धैर्याने युद्धाला सामोरे जाण्याचा आणि मनाचा गोंधळ थांबवण्याचा उपदेश करत आहेत.