🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या सूक्ष्म गतीचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, देहाने कर्मे होत असतानाही ज्याची बुद्धी 'मी कर्ता नाही' या आत्मस्वरूपात स्थिर असते, तो कर्मात अकर्म पाहतो. याउलट, जो बाहेरून काहीही न करता शांत बसलेला दिसतो, पण ज्याच्या मनात वासना आणि संकल्प-विकल्पांचे चक्र चालू असते, तो अकर्मातही कर्मच करत असतो. ही दृष्टी प्राप्त झालेला पुरुषच खरा योगी होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे फळाच्या अपेक्षेने करत नाही' असा भाव ठेवल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी नाही तर ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करणे हे कर्मातील अकर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म आणि गहन फरक समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ज्ञानी पुरुष सर्व विहित कर्मे करतो, पण त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' ही भावना नसते. तो कर्माच्या फळाला किंवा बंधनाला चिकटत नाही. सूर्याचे उदाहरण देऊन ते स्पष्ट करतात की, सूर्य जगाला प्रकाश देतो पण त्याला अंधाराचा किंवा रात्रीचा कधीच स्पर्श होत नाही. त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी व्यक्ती संसारात राहून सर्व कर्तव्ये पार पाडते, पण ती कर्माच्या बंधनात किंवा अहंकाराच्या जाळ्यात अडकत नाही. त्याचे कर्म हे अकर्म होते.

आपले काम पूर्ण निष्ठेने करावे, पण त्याचे श्रेय घेण्याचा हव्यास धरू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या सामाजिक कार्यात मदत करताना 'मी हे केले' असा बडेजाव न मिरवता, ते आपले कर्तव्य समजून शांतपणे करावे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करूनही कर्माच्या बंधनापासून अलिप्त कसे राहावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाने युक्त असलेल्या स्थिर बुद्धीचे (स्थितप्रज्ञतेचे) महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा मनुष्याची बुद्धी परमात्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही भौतिक गोष्टीची उणीव भासत नाही. ही बुद्धी सर्वश्रेष्ठ आहे कारण ती मनुष्याला पूर्णत्वाचा आणि अक्षय आनंदाचा अनुभव करून देते. ज्याप्रमाणे पूर्ण भरलेल्या समुद्राला नद्यांच्या येण्याने फरक पडत नाही, त्याप्रमाणे स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीला जगातील द्वंद्वे विचलित करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात कठीण प्रसंगात किंवा गोंधळलेल्या स्थितीत मन शांत ठेवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल काहीही लागला तरी खचून न जाता किंवा हुरळून न जाता पुढच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धीचे महत्त्व आणि तिची श्रेष्ठता समजावून सांगत आहेत.