🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, आत्मज्ञानासाठी आणि स्थिर बुद्धीसाठी इंद्रियनिग्रह अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन विचलित राहते. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक इंद्रियांना आवरतो, तेव्हाच त्याची बुद्धी परमात्मस्वरूपात स्थिर होऊ शकते. ही स्थिरता साधण्यासाठी प्रयत्नांची पराकाष्ठा करणे गरजेचे आहे. इंद्रियांवर विजय मिळवल्याशिवाय प्रज्ञा स्थिर होत नाही.

अभ्यास करताना किंवा महत्त्वाचे काम करताना मोबाईल किंवा टीव्हीकडे लक्ष न देता मनावर ताबा मिळवणे, हे इंद्रियनिग्रहाचे दैनंदिन जीवनातील उदाहरण आहे.

स्थिर बुद्धी प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, 'काम' किंवा वासना हा मनुष्याचा सर्वात मोठा शत्रू आहे. हा शत्रू ज्ञान (आत्मज्ञान) आणि विज्ञान (अनुभवजन्य ज्ञान) या दोन्हीचा नाश करतो. या कामावर विजय मिळवण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे ही पहिली पायरी आहे. जोपर्यंत इंद्रिये स्वैरपणे विषयांकडे धावत राहतील, तोपर्यंत मनावर ताबा मिळवणे अशक्य आहे. म्हणून अर्जुनाला प्रथम इंद्रियनिग्रह करण्याचा सल्ला दिला आहे.

जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी मोबाईल बघण्याची किंवा खेळण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा त्या इच्छेला आवर घालून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियांवर ताबा मिळवणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण ज्ञानेश्वरीच्या माध्यमातून अर्जुनाला सांगतात की, बुद्धीला ग्रासणाऱ्या वासनांवर विजय मिळवण्यासाठी इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवणे आवश्यक आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मानवी मन नेहमी बाह्य जगातील विषयांकडे (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) धावत असते. जो साधक या बाह्य विषयांचा मोह पूर्णपणे सोडून देतो आणि बुद्धीने आत्मस्वरूपाचा विचार करतो, तोच स्थिर होतो. 'निःसंशय' होणे म्हणजे आत्मज्ञानाबद्दल कोणतीही शंका न उरणे. जेव्हा मन अंतर्मुख होते आणि स्वतःच्या स्वरूपात विसावते, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती मिळते. हेच संन्यासयोगाचे मर्म आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास किंवा काम करताना मोबाईल, टीव्ही यांसारख्या बाह्य आकर्षणांकडे दुर्लक्ष करून स्वतःच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

इंद्रियांच्या विषयांचा त्याग करून अंतर्यामी स्थिर होणाऱ्या योग्याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.