🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म किंवा गुपित उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' (शास्त्रसंमत) कर्तव्य आहे, तेच करावे. फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्माचे पालन करणे, हेच मनुष्याला खऱ्या आणि शाश्वत सुखाकडे घेऊन जाणारे वर्म आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, कर्म कौशल्याने आणि कर्तव्य भावनेने करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ आवडीचे विषय न वाचता सर्व विषयांचा (विहित अभ्यास) प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे त्यांचे कर्तव्य आहे. शॉर्टकट न शोधता कष्टाने अभ्यास करणे हेच भविष्यातील यशाचे आणि सुखाचे वर्म आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या सुखाचे रहस्य सांगताना स्वधर्माचे आणि विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील ही ओवी कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रत्यक्ष प्रारंभाचे वर्णन करते. जेव्हा कौरव सैन्यामध्ये उत्साह निर्माण करण्याची गरज होती, तेव्हा सेनापती भीष्म पितामहाने अत्यंत पराक्रमाने सिंहासारखी गर्जना केली. त्यानंतर त्यांनी आपला दिव्य शंख इतक्या जोरात फुंकला की त्याचा प्रचंड आवाज आकाशात सर्वत्र पसरला. संत ज्ञानेश्वर महाराज यातून भीष्मांचे सामर्थ्य आणि युद्धाची भीषणता स्पष्ट करतात.

जेव्हा आपण एखादे मोठे कार्य सुरू करतो, तेव्हा आत्मविश्वास आणि धैर्याने त्याची घोषणा करणे आवश्यक असते. उदाहरण: नवीन व्यवसाय किंवा कठीण परीक्षेला सामोरे जाताना मनात भीती न बाळगता आत्मविश्वासाने सुरुवात करणे.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभी भीष्म पितामहाने शंख फुंकून युद्धाची घोषणा केली, त्या प्रसंगाचे हे वर्णन आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, ज्याप्रमाणे काळाचा शेवट झाला तरी आत्मा नष्ट होत नाही, त्याचप्रमाणे त्याला शस्त्राने किंवा इतर कोणत्याही मार्गाने मारणे शक्य नाही. शरीर हे नश्वर आहे, पण त्यातील चैतन्य (आत्मा) अविनाशी आहे. त्यामुळे शरीराच्या नाशासाठी दुःख करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे.

जेव्हा आपण जीवनात अपयश किंवा प्रिय व्यक्तीच्या विरहामुळे खचून जातो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले अस्तित्व केवळ शरीरापुरते मर्यादित नाही. आपली आंतरिक शक्ती कायम असते. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता, आपल्यातील क्षमता ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा मोह दूर करण्यासाठी त्याला आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.