🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मानवी मनाच्या अध:पाताची पहिली पायरी स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादी व्यक्ती बाह्य जगातील सुखाच्या साधनांचा किंवा विषयांचा सतत विचार करू लागते, तेव्हा नकळत त्या विषयाबद्दल मनात आसक्ती (Attachment) निर्माण होते. ही आसक्ती एकदा दृढ झाली की, त्या विषयाला प्राप्त करण्याची तीव्र ओढ म्हणजेच 'काम' किंवा वासना निर्माण होते. हा प्रवास विनाशाकडे नेणारा असतो, कारण इच्छा पूर्ण न झाल्यास क्रोध निर्माण होतो. म्हणून मनावर ताबा मिळवण्यासाठी विचारांच्या स्तरावरच सावध राहणे आवश्यक आहे.

जर तुम्हाला जंक फूड खाण्याची सवय लागली असेल, तर त्याचे मूळ तुम्ही सतत त्या चवीचा विचार करण्यात असते. हे टाळण्यासाठी तुमचे मन अभ्यासात किंवा खेळांत गुंतवा, जेणेकरून चुकीच्या गोष्टींचे चिंतन थांबेल.

विषयांच्या चिंतनामुळे माणसाचा नाश कसा होतो, याची प्रक्रिया माउली येथे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे आणि त्याच्या धोरणीपणाचे वर्णन करतात. अर्जुन हा केवळ एक पराक्रमी योद्धाच नव्हता, तर तो 'सज्ञान' म्हणजे विवेकी आणि ज्ञानी होता. युद्धाला प्रत्यक्ष सुरुवात होण्यापूर्वी, शत्रूची फळी आणि स्वतःची स्थिती यांचे अचूक आकलन करण्यासाठी तो रणांगणाच्या मध्यभागी अत्यंत एकाग्रतेने आणि सावधपणे (सावधान) उभा राहिला. हे त्याच्या युद्धाप्रती असलेल्या गांभीर्याचे आणि सूक्ष्म निरीक्षणाचे प्रतीक आहे.

कोणतेही महत्त्वाचे काम सुरू करण्यापूर्वी, परिस्थितीचे शांतपणे आणि सावधपणे निरीक्षण करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, एखादा नवीन व्यवसाय सुरू करण्यापूर्वी बाजारातील परिस्थितीचा सखोल अभ्यास करणे यश मिळवण्यासाठी गरजेचे असते.

युद्ध सुरू होण्यापूर्वी अर्जुन दोन्ही सैन्यांचे निरीक्षण करण्यासाठी रणांगणाच्या मध्यभागी उभा राहतो, त्या प्रसंगाचे हे वर्णन आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अवस्थेचे सखोल वर्णन करत आहेत. जेव्हा एखादा साधक आत्मज्ञानात रममाण होतो, तेव्हा त्याची इंद्रिये बाह्य जगातील विषयांपासून पूर्णपणे अलिप्त होतात. ही अलिप्तता इतकी पराकोटीची असते की, केवळ विषयांचा उपभोग घेणेच नव्हे, तर त्या विषयांचे नाव जरी कानावर पडले तरी त्याच्या मनात कोणताही विकार किंवा ओढ निर्माण होत नाही. ही अवस्था कोणत्याही दडपणाखाली नसून ती 'स्वभावतः' म्हणजे नैसर्गिक झालेली असते. जसा एखादा जागा झालेला माणूस स्वप्नातील गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतो, तसाच हा ज्ञानी पुरुष सांसारिक मोहाकडे दुर्लक्ष करतो.

दैनंदिन जीवनात अभ्यासावर किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करताना आजूबाजूच्या विचलित करणाऱ्या गोष्टींकडे (उदा. मोबाईलचे नोटिफिकेशन किंवा गप्पा) दुर्लक्ष करण्याची सवय लावावी. जेव्हा आपल्याला त्या गोष्टींचे अस्तित्वही जाणवेनासे होईल, तेव्हा आपण आपल्या कामात यशस्वी होऊ शकतो.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियनिग्रहाची पराकाष्ठा ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.