←
मंगळवार, 26 मार्च 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 18

यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते । एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥

जेथें अर्जुना हें संन्यासपण । आणि योगाचें लक्षण । एकचि हें जाण । भिन्न नव्हे ॥ १८ ॥

"Where, O Arjuna, this state of Sanyasa and the characteristics of Yoga are known to be one and the same, not different."

संन्यासपण Noun
Sanyasapan
संन्यासाची वृत्ती किंवा अवस्था
State of renunciation
लक्षण Noun
Lakshan
वैशिष्ट्य किंवा स्वरूप
Characteristic or nature
एकचि Adjective
Ekachi
एकच
Only one
जाण Verb
Jaan
समजून घे
Understand or know
भिन्न Adjective
Bhinna
वेगळे
Different

💡 अर्थ

अर्जुना, संन्यास आणि योग ही दोन्ही एकच आहेत, त्यांच्यात कोणताही फरक नाही हे तू नीट समजून घे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्यतः संन्यास (कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन वेगळे मार्ग वाटले तरी त्यांचे अंतिम ध्येय आणि मूळ स्वरूप एकच आहे. जो खरा संन्यासी आहे तोच खरा योगी आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे केवळ कृती थांबवणे नव्हे, तर त्यातील कर्तेपणाचा अहंकार सोडणे होय. ज्याला हे ऐक्य समजते, त्यालाच सत्याचे दर्शन घडते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता, ते काम आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास तो योग आणि संन्यास दोन्ही ठरतो.

📌 संदर्भ

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील अभेद आणि त्यांचे एकच असलेले अंतिम ध्येय ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 6, श्लोक 7

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः । शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ७ ॥

जेथें अर्जुना हें चित्त । आपणयांतें आपणचि पाहत । तें पाहोनि सुखें डुलत । आपणचि होय ॥ ७ ॥

"Where, O Arjuna, this mind sees itself within itself, and seeing that, it sways with joy and becomes that itself."

चित्त Noun
Chitta
मन किंवा अंतःकरण
Mind or consciousness
पाहत Verb
Pahat
पाहणे किंवा अनुभवणे
Seeing or observing
सुखें Adverb
Sukhen
आनंदाने
With bliss or joy
डुलत Verb
Dulat
तल्लीन होऊन डोलणे
Swaying in ecstasy
आपणचि Pronoun
Aapanachi
स्वतःच
Oneself only

💡 अर्थ

हे अर्जुना, जेव्हा हे मन स्वतःला स्वतःमध्येच पाहते, तेव्हा ते त्या आनंदाने डुलू लागते आणि स्वतःच ते स्वरूप होऊन जाते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ध्यानाच्या अत्युच्च अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा साधकाचे चित्त बाह्य जगातील विषयांकडून वळून अंतर्मुख होते, तेव्हा त्याला आत्मस्वरूपाचे दर्शन घडते. हे दर्शन इतके विलक्षण आणि आनंददायी असते की, मन त्या सुखात पूर्णपणे विरघळून जाते. तिथे पाहणारा (साधक) आणि पाहिले जाणारे (आत्मस्वरूप) असा भेद उरत नाही; मन स्वतःच ब्रह्मरूप किंवा आत्मरूप होऊन जाते. हीच खरी समाधी अवस्था आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण खूप तणावात असतो, तेव्हा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण केल्यास आपल्याला आंतरिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी घाबरून न जाता स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवणे म्हणजे अंतर्मनाचा आनंद मिळवणे होय.

📌 संदर्भ

ध्यानयोगाद्वारे जेव्हा चित्त आत्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा मिळणाऱ्या आनंदाचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 91

म्हणोनि अर्जुना तूं पाहीं । या बुद्धीचा विटाळु नाही । जेथ निवृत्तीवांचूनि काही । आरुढेंना ॥

"Therefore, Arjuna, see that this intellect is free from any defilement; nothing but detachment finds a place here."

म्हणोनि Conjunction
mhanoni
म्हणून
therefore
बुद्धीचा Noun
buddhicha
बुद्धीचा
of the intellect
विटाळु Noun
vitalu
अशुद्धता किंवा दोष
impurity or defilement
निवृत्तीवांचूनि Adverb
nivrittivanchuni
निवृत्तीशिवाय किंवा शांतीशिवाय
without detachment or peace
आरुढेंना Verb
arudhena
स्थिर होत नाही किंवा चढत नाही
does not ascend or stay

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू नीट लक्षात घे की, या बुद्धीला कोणताही दोष किंवा अशुद्धता स्पर्श करू शकत नाही. या बुद्धीमध्ये निवृत्तीशिवाय (शांतीशिवाय) दुसरे काहीही टिकत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या बुद्धीचा आश्रय घेऊन योगी पुरुष आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेतात, ती बुद्धी अत्यंत शुद्ध असते. संसारातील द्वंद्व, मोह किंवा वासना यांचा मळ तिला लागत नाही. ज्याप्रमाणे अग्नीला घाण लागत नाही, त्याप्रमाणे या आत्मनिष्ठ बुद्धीला कर्माचा किंवा फळाचा विटाळ होत नाही. येथे केवळ 'निवृत्ती' म्हणजे सर्व कर्मांच्या फळांचा त्याग आणि आत्मिक शांतीच वास करते. ही बुद्धी संसाराच्या प्रपंचापासून अलिप्त असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण गोंधळलेले असतो, तेव्हा आपली बुद्धी स्थिर ठेवण्याचा प्रयत्न करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी मन विचलित न होऊ देता शांतपणे पुढचा विचार करणे म्हणजे बुद्धीचा विटाळ टाळणे होय.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मनिष्ठ बुद्धीचे पावित्र्य आणि तिची स्थिरता समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा