🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला 'स्वधर्माचे' मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या प्रकृतीला आणि अधिकाराला साजेसे असेच विहित कर्म करावे. जे कर्म आपल्या स्वभावाशी जुळते, ते करताना मनावर ताण येत नाही आणि शरीराला थकवा जाणवत नाही. असे सहजतेने घडणारे कर्म म्हणजेच 'स्वधर्म' होय. जेव्हा आपण आपल्या वाट्याला आलेले कर्तव्य आनंदाने पार पाडतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला मोक्षाकडे घेऊन जाते.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला चित्रकलेची आवड असेल आणि त्याने त्यातच आपले करिअर केले, तर त्याला ते काम करताना कधीही कंटाळा येणार नाही. हेच त्याचे 'उचित कर्म' ठरेल. आपल्या आवडीनुसार आणि कर्तव्यानुसार काम केल्यास यश सहज मिळते.

भगवान श्रीकृष्णांच्या उपदेशावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सांगतात की ओझे न वाटता सहजपणे जे कर्म घडते, तेच श्रेष्ठ कर्तव्य आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत स्थितीचे मर्म सांगतात. जेव्हा एखादा साधक आपला अहंकार किंवा 'मी'पण पूर्णपणे ईश्वराला समर्पित करतो, तेव्हा तो स्वतः आणि त्याची कृती दोन्ही ब्रह्मरूप होतात. अशा स्थितीत कर्ता, कर्म आणि क्रिया यांतील भेद संपतो. जेव्हा सर्व काही ब्रह्मच झाले, तेव्हा कर्माचे बंधन कोणाला बाधणार? कर्म आपोआपच लय पावते आणि साधक मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी करतोय' हा अहंकार न ठेवता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञानाची साधना म्हणून केल्यास मनावर दडपण येत नाही.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे ब्रह्मार्पण स्थितीचे वर्णन करत आहेत, जिथे कर्ता आणि कर्म एकरूप होतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी येऊन मिळाले तरी समुद्र आपली मर्यादा (वेला) सोडून बाहेर येत नाही, तो आपल्या गंभीर स्वरूपात शांतच राहतो; त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाच्या मनात विषयांच्या विविध इच्छा आल्या तरी त्याचे अंत:करण क्षोभ पावत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपात स्थिर असतो आणि बाह्य जगातील आकर्षणांमुळे आपली शांती गमावत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर अनेक प्रलोभने किंवा आव्हाने येतात, तेव्हा समुद्रासारखे शांत राहून आपल्या ध्येयापासून ढळू नये. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी सोशल मीडियाच्या आकर्षणाने विचलित न होता अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन मनाच्या स्थिरतेचे महत्त्व स्पष्ट करतात.