🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व समजावून सांगतात. ज्ञानी पुरुष शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार बाळगत नाही, म्हणून त्याचे कर्म 'अकर्म' ठरते. याउलट, एखादा माणूस बाहेरून शांत बसलेला दिसला तरी त्याच्या मनात जर वासना आणि विचारांचे चक्र चालू असेल, तर ते 'अकर्म' नसून 'कर्म'च आहे. जो हा भेद ओळखतो, तोच खरा आत्मज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न ठेवता, ते आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती आनंदाने आणि निस्वार्थ भावनेने केल्यास ती कष्टाची वाटत नाहीत.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्माचे गुपित सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर माऊलींनी या ओवीत केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मानवी मनाच्या अध:पाताचे मानसशास्त्र स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादी व्यक्ती भौतिक सुखांच्या किंवा विषयांच्या विचारात मग्न होते, तेव्हा त्या विषयांबद्दल ओढ निर्माण होते. ही ओढ किंवा आसक्तीच पुढे सर्व प्रकारच्या दुःखांना आणि विनाशाला निमंत्रण देते. जर मनाला विषयांच्या चिंतनापासून रोखले नाही, तर बुद्धी भ्रष्ट होते. म्हणून, आध्यात्मिक प्रगतीसाठी आणि मानसिक शांततेसाठी इंद्रियांवर संयम ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे, असे महाराज सांगतात.

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करायचे असेल, तर मोबाईल किंवा मनोरंजनाच्या अतिविचारापासून दूर राहून स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे गरजेचे आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात खेळाचा विचार कमी करून अभ्यासावर लक्ष देणे म्हणजे इंद्रिय दमन होय.

विषयांच्या ध्यानामुळे मनुष्याचा अध:पात कसा होतो आणि इंद्रिय संयम का महत्त्वाचा आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा आपल्या इच्छेनुसार आपली सहाही अंगे (चार पाय, डोके आणि शेपटी) आपल्या कडक पाठीच्या कवचाखाली ओढून घेतो, तेव्हा ती बाहेरून कोणालाही इजा पोहोचवता येत नाहीत. त्याचप्रमाणे, ज्या साधकाचे आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण नियंत्रण असते, तो बाह्य जगातील शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध या विषयांत न अडकता आपली इंद्रिये अंतर्मुख करतो. विषयांचा त्याग करून जो आत्मस्वरूपात रममाण होतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. हे इंद्रियनिग्रहाचे सर्वोच्च शिखर आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो आणि मोबाईलच्या नोटिफिकेशनमुळे मन विचलित होते, तेव्हा कासवाप्रमाणे आपली एकाग्रता पुन्हा विषयाकडे वळवणे आणि बाह्य प्रलोभने टाळणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली कासवाच्या दृष्टान्तातून इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात.