←
रविवार, 10 मार्च 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 77

जेथ हे विषय सांडूनि गेले । आणि आत्मसुखें निवाले । तेचि पूर्णत्व पावले । जगामाजीं ॥

"Where these sense objects are abandoned, and one is satisfied in the bliss of the self, they alone have attained perfection in the world."

विषय Noun
Vishaya
इंद्रियांचे भोग किंवा वासना
Sense objects or desires
सांडूनि Verb
Sanduni
सोडून देऊन
Having abandoned
आत्मसुखें Noun
Atmasukhe
आत्म्याच्या आनंदाने
By the bliss of the self
निवाले Verb
Nivale
शांत झाले किंवा तृप्त झाले
Became calm or satisfied
पूर्णत्व Noun
Purnatva
परिपूर्णता
Perfection or completeness
जगामाजीं Noun
Jagamaji
या जगामध्ये
In this world

💡 अर्थ

ज्यांच्या मनातून विषयांची ओढ पूर्णपणे निघून गेली आहे आणि जे आत्मसुखात शांत झाले आहेत, तेच या जगात खऱ्या अर्थाने पूर्णत्वाला पोहोचले आहेत.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा एखादा साधक इंद्रियांच्या भोगांपासून (विषयांपासून) अलिप्त होतो, तेव्हा त्याचे मन बाह्य जगातील क्षणभंगुर सुखाचा शोध थांबवते. अशा वेळी त्याला स्वतःच्या अंतरात्म्यात जो आनंद मिळतो, त्याला 'आत्मसुख' म्हणतात. ज्याला हे सुख प्राप्त झाले, तोच या जगात परिपूर्ण मानला जातो, कारण त्याला आता कशाचीही कमतरता भासत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण सतत नवीन वस्तू किंवा सुखांच्या मागे धावत असतो. पण जेव्हा आपण थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण करतो आणि समाधानी राहतो, तेव्हा आपल्याला या ओवीचा अर्थ समजतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी केवळ बाह्य साधनांवर अवलंबून न राहता, अभ्यासातील आनंद शोधणे म्हणजे आत्मसुखाकडे जाणे होय.

📌 संदर्भ

इंद्रियविषयांचा त्याग करून आत्मसुखात रममाण झालेल्या व्यक्तीच्या पूर्णत्वाचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 80

तैसे कर्माचेनि आधारें । कर्मचि सांडिजे निर्धारें । जैसें नाविका नाव सावरें । पैलतीरा ॥

"Likewise, with the support of action, one should firmly abandon the bondage of action, just as a boatman reaches the other shore using a boat."

कर्माचेनि Noun
Karmacheni
कर्माच्या
By means of action
आधारें Noun
Adhare
आधाराने
With the support of
सांडिजे Verb
Sandije
सोडावे किंवा त्याग करावा
Should be abandoned
निर्धारें Adverb
Nirdhare
निश्चयाने
With determination
नाविका Noun
Navika
नावाड्याला
To the boatman
पैलतीरा Noun
Pailtira
दुसऱ्या काठाला
To the other shore

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नावाडी होडीच्या मदतीने नदी पार करून दुसऱ्या काठाला पोहोचतो, त्याचप्रमाणे कर्माच्या आधारानेच कर्माचा (फळाच्या आशेचा) त्याग केला पाहिजे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे नदीच्या पलीकडच्या काठाला जाण्यासाठी नावेचा आधार घेणे अनिवार्य असते, पण काठावर पोहोचल्यावर ती नाव सोडावी लागते, तसेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान मिळवण्यासाठी सुरुवातीला विहित कर्मे करणे आवश्यक आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे कर्म करणे थांबवणे नव्हे, तर कर्माचा अहंकार आणि फळाची आसक्ती सोडणे होय. कर्माच्या साहाय्यानेच मनुष्य कर्माच्या पलीकडे असलेल्या स्थितीला पोहोचू शकतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ निकालाची काळजी न करता, आपले काम उत्तम प्रकारे पूर्ण करण्यावर लक्ष द्यावे. जसे विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास (कर्म) करतात जेणेकरून त्यांना ज्ञान (पैलतीर) मिळेल.

📌 संदर्भ

कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा उपयोग साधना म्हणून कसा करावा, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 252

प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ५५ ॥

जेणें सांडिला सर्व कामु । जो अंतःकरणीं पूर्णकामु । तोचि जाणावा निष्कामु । स्थितप्रज्ञु ॥ २५२ ॥

"He who has cast off all desires and is fully satisfied within his own heart, know him alone to be desireless and of steady wisdom."

सांडिला Verb
Sandila
त्याग केला / सोडला
Relinquished / Abandoned
कामु Noun
Kamu
इच्छा / वासना
Desire / Lust
पूर्णकामु Adjective
Purnakamu
पूर्णपणे समाधानी
Fully satisfied
निष्कामु Adjective
Nishkamu
इच्छारहित
Desireless
स्थितप्रज्ञु Noun
Sthitaprajnu
स्थिर बुद्धीचा
One of steady wisdom

💡 अर्थ

ज्याने आपल्या मनातील सर्व इच्छा सोडून दिल्या आहेत आणि जो आपल्या स्वतःच्या मनातच पूर्णपणे समाधानी आहे, त्यालाच 'स्थितप्रज्ञ' (स्थिर बुद्धीचा) समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीचे) लक्षण सांगतात. जो मनुष्य आपल्या मनातील सर्व भौतिक वासना आणि फळाची आशा पूर्णपणे त्यागून देतो आणि बाह्य विषयांच्या सुखावर अवलंबून न राहता केवळ आत्मस्वरूपातच तृप्त राहतो, तोच खरा निष्काम योगी होय. अशा व्यक्तीची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत डळमळीत होत नाही, म्हणून त्याला स्थितप्रज्ञ म्हटले जाते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण इतरांच्या कौतुकावर किंवा बाह्य वस्तूंवर आपले सुख अवलंबून न ठेवता स्वतःच्या कर्मात आनंद मानतो, तेव्हा आपण मानसिक शांती मिळवू शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत हरलो तरी आपल्या प्रामाणिक प्रयत्नांमुळे समाधानी राहणे म्हणजे स्थितप्रज्ञतेचा सराव करणे होय.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या (स्थितप्रज्ञ) माणसाची लक्षणे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा