🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीमध्ये ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या संवादाचे वर्णन करतात. भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणतात की, आतापर्यंत मी तुला आत्मस्वरूपाचे ज्ञान सांख्य योगाच्या माध्यमातून दिले, जे तात्विक स्वरूपाचे होते. आता मी तुला 'बुद्धियोग' म्हणजेच समत्व बुद्धीने कर्म कसे करावे, याची व्यावहारिक लक्षणे सांगणार आहे. सांख्य योग हा सिद्धांतावर भर देतो, तर बुद्धियोग हा तो सिद्धांत आचरणात कसा आणावा हे शिकवतो. हा उपदेश अर्जुनाचा मोह दूर करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

जेव्हा आपण एखादी गोष्ट शिकतो, तेव्हा प्रथम त्याची माहिती (Theory) घेतो आणि नंतर ती कृतीत (Practical) आणतो. उदा. परीक्षेत केवळ पुस्तकी ज्ञान असून चालत नाही, तर ते उत्तरपत्रिकेत योग्य प्रकारे मांडण्याची कला (बुद्धियोग) अवगत असावी लागते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे तात्विक विवेचन सांगून झाल्यावर आता ते ज्ञान व्यवहारात कसे आणावे (बुद्धियोग), याकडे वळत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाचा हा मार्ग इतका विलक्षण आहे की त्यासाठी संसाराचा त्याग करून अरण्यात जाण्याची आवश्यकता नाही. प्रपंचात राहूनही, जर मनुष्य आपली कर्तव्ये फळाची आशा न धरता आणि ईश्वराच्या चरणी अर्पण करून करतो, तर तो या योगाचा लाभ घेऊ शकतो. हा योग प्रपंचाच्या 'गावात' (म्हणजेच मोहात) न शिरताही साधता येतो, कारण तो आंतरिक शुद्धीवर भर देतो.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कामे करताना ती 'मी' पणा सोडून केली पाहिजेत. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ गुणांसाठी न करता ज्ञानप्राप्तीसाठी केला, तर तो एक प्रकारचा योगच ठरतो.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून ज्ञानयोगाची सुलभता सांगत आहेत की हा योग संसारात राहूनही साधता येतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भगवान श्रीकृष्णांचा संदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला कर्माचा त्याग करणे शक्य नाही आणि ते योग्यही नाही. जीवनात प्रगती करण्यासाठी कर्म करणे आवश्यक आहे. मात्र, कर्माचे बंधन टाळण्यासाठी 'फळाची आशा' सोडणे महत्त्वाचे आहे. जेव्हा आपण फळाची चिंता न करता कर्तव्य भावनेने काम करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही. अर्जुनाला 'धनुर्धरा' म्हणून संबोधून ते त्याला त्याच्या क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्यास प्रवृत्त करत आहेत. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्माच्या फळाचा त्याग करणे हाच खरा संन्यास आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) अति चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर (कर्मावर) लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरण: जर तुम्ही फक्त 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' असा विचार करत राहिलात तर अभ्यासात मन लागणार नाही, त्याऐवी मनापासून अभ्यास करा.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.