🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जो साधक बाह्य जगातील इंद्रियसुखांचा (विषयांचा) मोह सोडून देतो आणि संशयरहित होऊन आपल्या अंतःकरणात आत्मस्वरूपाशी एकरूप होतो, तोच खरा योगी. बाह्य विषयांचे आकर्षण हे मनाला विचलित करते. जेव्हा मन आत वळते, तेव्हा त्याला शाश्वत आनंदाची प्राप्ती होते. ही अवस्था प्राप्त करण्यासाठी वैराग्य आणि दृढ निश्चय आवश्यक आहे. आत्मरूपी तन्मय होणे म्हणजे स्वतःच्या मूळ स्वरूपाचा शोध घेणे होय.

दैनंदिन जीवनात, आपण मोबाईल किंवा टीव्ही सारख्या बाह्य गोष्टींमध्ये जास्त वेळ घालवण्याऐवजी, थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण केले पाहिजे. उदाहरण: अभ्यासाला बसताना फोन बाजूला ठेवून एकाग्र होणे.

इंद्रियविषयांचा त्याग करून आत्मस्वरूपात मग्न होणाऱ्या योग्याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात जे जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे परिस्थितीनुसार किंवा काळाच्या ओघात आपल्यासमोर कर्तव्य म्हणून उभे ठाकले आहे, त्याचा त्याग करू नये. ज्ञानी माणसाने देखील जगासमोर आदर्श ठेवण्यासाठी आपली विहित कर्तव्ये (जी शास्त्राला धरून आहेत) अत्यंत निष्ठेने केली पाहिजेत. कर्माचा कंटाळा न करता किंवा फळाची आशा न धरता, केवळ कर्तव्य भावनेतून कृती करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यासाचा कंटाळा आला, तरी त्याने 'हे माझे कर्तव्य आहे' असे समजून ते पूर्ण केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये काम करताना एखादे कठीण काम समोर आले तर ते टाळण्यापेक्षा, ते आपली जबाबदारी समजून पूर्ण करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज जीवनातील कर्तव्ये कशी पार पाडावीत आणि परिस्थितीनुसार प्राप्त होणाऱ्या कर्माचे महत्त्व काय आहे, हे स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभी झालेल्या शंखनादाचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा पांडवांच्या सैन्याने शंख फुंकले, तेव्हा तो आवाज इतका प्रचंड होता की त्याने केवळ आकाशच व्यापले नाही, तर पृथ्वीवरील दऱ्या (खांचरें) आणि पर्वतांची शिखरेही हादरून गेली. त्या आवाजाचे प्रतिध्वनी सर्वत्र उमटले, ज्यामुळे वातावरणात एक प्रकारचा दरारा निर्माण झाला. हे पांडवांच्या आत्मबलाचे आणि विजयाचे प्रतीक आहे. निसर्गही त्यांच्या या महान कार्याला प्रतिसाद देत असल्याचे येथे सूचित होते.

जेव्हा आपण एखादे मोठे कार्य सत्याच्या मार्गाने करतो, तेव्हा आपला आत्मविश्वास इतका प्रबळ असावा की त्याचा प्रभाव सभोवतालच्या वातावरणावर पडला पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या सामाजिक कार्याची सुरुवात करताना आपला आवाज आणि निश्चय इतका ठाम असावा की समाजात त्याचे सकारात्मक पडसाद उमटतील.

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या सुरुवातीला पांडवांनी केलेल्या शंखनादाचा प्रचंड प्रभाव सांगत आहे.