🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे नेतृत्वाचा आणि सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ स्थानी आहेत किंवा ज्यांच्याकडे सामर्थ्य आहे, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे जगाचे लक्ष असते. हे श्रेष्ठ लोक जे आचरण करतात, तोच समाजासाठी एक नियम किंवा 'प्रमाण' बनतो. सामान्य जनता स्वतःचा वेगळा विचार न करता या थोर व्यक्तींच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालत असते. म्हणून, समाजाला सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी समर्थांनी अत्यंत सावधगिरीने आणि धर्माने वागणे आवश्यक आहे, कारण त्यांचे वागणे संपूर्ण समाजाची दिशा ठरवते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने वागले, तर मुले आपोआपच त्यांचे अनुकरण करून शिस्त पाळतात. उदाहरण: पालकांनी खोटे बोलणे टाळले तरच मुले खरे बोलायला शिकतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की श्रेष्ठ पुरुषांच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो आणि त्यांनी आदर्श का घालून दिला पाहिजे.

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या अर्जुनाला दिलेल्या उपदेशाचा उपसंहार करतात. आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजावून सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की शोक करणे हे केवळ अज्ञानाचे लक्षण आहे. 'झकविली' या शब्दाचा अर्थ 'भुरळ घालणारी' किंवा 'फसवणारी' असा आहे. अर्जुनाचा मोह हा त्याला त्याच्या कर्तव्यापासून दूर नेत होता. म्हणून, तत्त्वज्ञान समजल्यावर आता प्रत्यक्ष कृतीची वेळ आली आहे, असे सांगून श्रीकृष्ण त्याला युद्धासाठी सज्ज होण्यास प्रवृत्त करत आहेत.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कामाला घाबरून रडत बसतो, तेव्हा ही ओवी आपल्याला प्रेरणा देते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्यापेक्षा, ती चिंता बाजूला सारून अभ्यासाला सुरुवात करणे म्हणजेच 'धनुष्य हाती घेणे' होय.

आत्म्याचे स्वरूप स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला शोक सोडून युद्धरूपी स्वधर्म पाळण्यासाठी प्रोत्साहित करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य आपली जुनी वस्त्रे टाकून देतो, त्याप्रमाणे जो पुरुष आपल्या मनातील सर्व मनोरथ किंवा विषयांची ओढ पूर्णपणे त्यागून, केवळ आत्मसुखातच संतुष्ट राहतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ. बाह्य जगातील क्षणभंगुर सुखाची अपेक्षा न ठेवता स्वतःच्या अंतरात्म्यात आनंद शोधणे हीच सर्वोच्च अवस्था आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण मोबाईल गेम्स किंवा बाह्य आकर्षणांच्या मागे न धावता, आपल्या अभ्यासात किंवा कामात मनापासून आनंद मिळवतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचा सराव करतो. उदाहरण: परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी बाह्य मनोरंजनाचा त्याग करून अभ्यासात एकाग्र होणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत आहेत आणि ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे मराठीत सविस्तर वर्णन करत आहेत.