🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या दुहेरी स्वरूपाचे अत्यंत मार्मिक वर्णन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याचा खरा मित्र किंवा शत्रू हा दुसरा कोणी नसून त्याचे स्वतःचे मनच असते. जर साधकाने योगाभ्यासाने आणि विवेकाने आपल्या मनावर ताबा मिळवला, तर ते मन त्याला आत्मोद्धाराच्या मार्गावर नेते आणि त्याचा 'मित्र' बनते. परंतु, जर मन इंद्रियांच्या आणि विषयांच्या आहारी गेले, तर तेच मन मनुष्याच्या अधःपाताला कारणीभूत ठरते आणि स्वतःचा 'घात' करते. थोडक्यात, आपले सुख आणि दुःख आपल्या मनाच्या स्थितीवर अवलंबून असते.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण अभ्यासाचा किंवा कामाचा कंटाळा करणाऱ्या मनावर ताबा मिळवून लक्ष केंद्रित केले, तर ते मन आपल्याला यश मिळवून देणारा 'मित्र' ठरते. पण जर आपण आळसाला शरण गेलो, तर तेच मन आपला वेळ वाया घालवून आपले नुकसान करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज मनाच्या निग्रहाचे महत्त्व सांगताना मन कसे मित्र किंवा शत्रू ठरू शकते, याचे विवेचन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाच्या जबाबदारीवर प्रकाश टाकतात. ते सांगतात की, समाजात ज्यांना मान-सन्मान मिळतो किंवा जे प्रभावशाली आहेत, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे समाज बारकाईने पाहत असतो. श्रेष्ठ व्यक्तीने केलेले कर्म हे इतरांसाठी एक नियमावली किंवा प्रमाण बनते. जर एखादी मोठी व्यक्ती सदाचाराने वागली, तर सामान्य जनताही आपोआप चांगल्या मार्गाला लागते. म्हणून, समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी समर्थ व्यक्तींनी आपले आचरण अत्यंत शुद्ध आणि जबाबदार ठेवणे आवश्यक आहे.

जर घरातील मोठी माणसे वेळेचे पालन करत असतील, तर मुलेही ते पाहून वेळेचे महत्त्व शिकतात. उदाहरण: शिक्षकांनी शिस्त पाळली की विद्यार्थीही शिस्तप्रिय बनतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर कसा परिणाम होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे अर्जुनाला (आणि पर्यायाने मानवाला) कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे त्याच्यासाठी 'उचित' म्हणजे विहित आहे. स्वधर्माचे पालन करणे हेच सर्वात मोठे कर्तव्य आहे. कर्म करताना मनाचा समतोल (मनोधर्म) ढळू न देता, फळाची आशा न धरता आणि पूर्ण निष्ठेने ते पार पाडावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य योग्य रीतीने पार पाडतो, तेव्हा तेच कर्म भक्ती बनते.

दैनंदिन जीवनात, जसे की विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता, आपले कर्तव्य समजून आणि मन एकाग्र करून केल्यास त्यांना उत्तम ज्ञान प्राप्त होते. हेच 'उचित कर्म' आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) मन लावून करण्यास सांगत आहेत, याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.