🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाच्या शब्दांचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणतात की, आतापर्यंत मी तुला 'सांख्य' म्हणजे आत्मज्ञानाबद्दल सांगितले. आता तेच ज्ञान प्रत्यक्ष व्यवहारात कसे वापरावे, म्हणजेच 'बुद्धियोग' किंवा 'निष्काम कर्मयोग' काय आहे, हे मी तुला समजावून सांगणार आहे. हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा आणि विलक्षण (कौतुकास्पद) असल्यामुळे तू तो पूर्ण एकाग्रतेने ऐकावा.

कोणतेही काम करताना ते केवळ फळाच्या आशेने न करता, बुद्धी स्थिर ठेवून आणि आवडीने करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ मार्कांसाठी न करता, विषय समजून घेण्याच्या आनंदासाठी करावा.

आत्म्याचे तात्विक स्वरूप (सांख्य) सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण आता अर्जुनाला ते ज्ञान आचरणात आणण्याचा मार्ग म्हणजेच बुद्धियोग सांगण्यास सुरुवात करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून नेतृत्वाचा आणि लोकसंग्रहाचा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक सामर्थ्यवान, ज्ञानी किंवा प्रतिष्ठित असतात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता एक आदर्श म्हणून पाहत असते. जर अशा श्रेष्ठ व्यक्तींनी चुकीचे आचरण केले, तर समाज भरकटू शकतो. म्हणून, ज्ञानी माणसाने स्वतःसाठी काहीही मिळवायचे नसले तरी, केवळ समाजाला योग्य दिशा दाखवण्यासाठी आणि शिस्त लावण्यासाठी स्वतः कर्तव्यकर्मे चोख पार पाडली पाहिजेत. त्यांचे आचरण हेच लोकांसाठी कायद्यासारखे प्रमाण ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठे लोक किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्त पाळत असतील, तर मुले आपोआपच त्यांचे अनुकरण करून शिस्तप्रिय बनतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतात.

ज्ञानी पुरुषाने समाजाला आदर्श घालून देण्यासाठी कर्म का करावे, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सद्गुरूंच्या किंवा त्या मूळ परमतत्त्वाच्या अगाध सामर्थ्याचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या परमतत्त्वापासून संपूर्ण वेदांची (शब्दब्रह्माची) निर्मिती झाली, त्याच अफाट ज्ञानसागरातून माझ्या अल्प बुद्धीला हे ज्ञानेश्वरी रचण्याचे स्फुरण मिळाले आहे. हे ज्ञान माझे स्वतःचे नसून त्या मूळ स्रोताचा तो एक छोटासा अंश आहे, अशी अत्यंत नम्र भावना ते येथे व्यक्त करतात. हे गुरूकृपेचे महत्त्व अधोरेखित करते.

आपल्याला मिळणारे यश किंवा ज्ञान हे केवळ आपले नसून ते आपल्या गुरूंच्या किंवा मोठ्या शक्तीच्या मार्गदर्शनाचा भाग आहे, ही नम्रता बाळगावी. उदाहरण: परीक्षेत उत्तम गुण मिळाल्यावर, ते शिक्षकांनी दिलेल्या ज्ञानाचा अंश आहे हे मान्य करणे.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात संत ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाच्या मूळ स्रोताचे (गुरूंचे) स्तवन करत आहेत आणि आपली बुद्धी त्याच प्रकाशाचा एक अंश असल्याचे सांगत आहेत.