बुधवार, 17 ऑक्टोबर 2029
आज

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 45

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥

म्हणोनि संन्यासी तोचि जाणावा । जो न मनीं द्वेषु न धरी हेवा । आणि कांहींच न वांछावा । तोचि नित्य संन्यासी ॥

"Therefore, know him alone to be a Sanyasi, who neither hates nor envies in his mind, and desires nothing; he is the eternal Sanyasi."

संन्यासी Noun
Sanyasi
त्यागी किंवा विरक्त पुरुष
Renunciant or Monk
द्वेषु Noun
Dveshu
तिरस्कार किंवा राग
Hatred or animosity
हेवा Noun
Heva
मत्सर किंवा ईर्ष्या
Envy or jealousy
वांछावा Verb
Vanchhava
इच्छा करणे किंवा हाव धरणे
To desire or crave
नित्य Adjective
Nitya
नेहमीचा किंवा शाश्वत
Eternal or constant

💡 अर्थ

ज्याला कोणाबद्दलही द्वेष वाटत नाही, जो कोणाचा मत्सर करत नाही आणि ज्याच्या मनात कोणतीही भौतिक इच्छा उरलेली नाही, त्यालाच खरा आणि कायमचा संन्यासी समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्यासाची व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ प्रपंच सोडणे किंवा भगवी वस्त्रे धारण करणे नव्हे, तर ती मनाची एक अवस्था आहे. ज्याचे मन द्वेष आणि हेवा (मत्सर) यांपासून मुक्त झाले आहे आणि ज्याला कशाचीही हाव उरलेली नाही, तोच खरा 'नित्य संन्यासी' होय. असा मनुष्य संसारात राहूनही बंधमुक्त असतो, कारण त्याचे चित्त स्थिर असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण आपल्या सहकाऱ्याच्या किंवा मित्राच्या प्रगतीचा हेवा न करता आपले काम प्रामाणिकपणे करतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचे पालन करतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत दुसऱ्याला जास्त गुण मिळाले म्हणून त्याचा द्वेष न करता स्वतःच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

खरा संन्यास म्हणजे काय आणि तो मनाच्या पातळीवर कसा असावा, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 17

तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणा: । गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषा: ॥

तैसे कर्माचेनि नावे । जे काही आचरावे । ते अकर्तापणे स्वभावें । संचरे गा ॥ १७ ॥

"In the same way, whatever is performed as action, is carried out naturally with the realization of being a non-doer."

कर्माचेनि Noun
Karma-cheni
कर्माच्या
of action
आचरावे Verb
Aacharave
आचरण करावे
should perform
अकर्तापणे Adverb
Akartapane
कर्तेपणाचा अभिमान न ठेवता
without sense of doership
स्वभावे Adverb
Swabhave
सहजपणे
naturally
संचरे Verb
Sanchare
घडते किंवा वावरते
happens or moves

💡 अर्थ

जसे काही कर्म केले तरी ते 'मी करत नाही' या भावनेने सहजपणे घडते, त्यालाच अकर्तापण म्हणतात.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, तो व्यवहारात सर्व कर्मे करत असतानाही अंतर्यामी अकर्ता असतो. जसे सूर्याच्या प्रकाशात जगाचे सर्व व्यवहार चालतात, पण सूर्य स्वतः काहीही करत नाही, तद्वतच ज्ञानी पुरुष प्रकृतीच्या प्रेरणेने शरीराद्वारे कर्मे होऊ देतो, पण स्वतःचा अहंकार त्यात मिसळत नाही. त्याचे कर्म हे कर्माच्या बंधनातून मुक्त असते कारण त्यात 'मी कर्ता आहे' हा भाव नसतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरण: घरातील कामे करताना किंवा ऑफिसमध्ये काम करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडावे.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून अलिप्त कसा राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 10

जैसा जळीं जळु न मिळे । तैसा संन्यासी कर्मा न मैळे । जो कर्तेपण सांडूनि खेळे । कर्मामाजीं ॥

"As the lotus is not wetted by water, so the Sanyasi is not tainted by actions, for he moves in the world having cast off the sense of doership."

जैसा Adverb
Jaisa
ज्याप्रमाणे
Just as
जळीं Noun
Jali
पाण्यामध्ये
In the water
जळु Noun
Jalu
कमळ
Lotus
मैळे Verb
Maile
लिप्त होणे किंवा माखणे
To be tainted or stained
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून किंवा सोडून
Having abandoned
कर्तेपण Noun
Kartepan
मी करतो हा भाव
Sense of doership
खेळे Verb
Khele
वावरतो किंवा वागतो
Acts or moves

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे पाण्यात राहूनही कमळ पाण्याने भिजत नाही, त्याप्रमाणे खरा संन्यासी जगात सर्व कर्मे करूनही त्या कर्मांत अडकत नाही, कारण तो 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून वागतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कमळाचे पान किंवा कमळ पाण्यात असूनही पाण्यापासून अलिप्त असते, त्याला पाणी स्पर्श करू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्तव्ये पार पाडतो. परंतु, ही कर्मे करताना त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार (कर्तेपण) नसतो. तो कर्माच्या फळाची अपेक्षा करत नाही आणि स्वतःला कर्माचा मालक समजत नाही. यामुळे तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहतो. तो संसारात एका खेळाडू प्रमाणे मुक्तपणे वावरतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करावे. 'मी किती मोठे काम केले' असा गर्व न बाळगल्यास आपल्याला कामाचा ताण येत नाही आणि आपण आनंदी राहतो.

📌 संदर्भ

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठता सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज अलिप्ततेचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा