🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्माच्या स्वरूपाबद्दल मानवाच्या मनात अनेकदा संभ्रम असतो. कोणते कर्म करावे आणि कोणते टाळावे, या विचारात माणूस अडकतो. ज्ञानेश्वर म्हणतात की, फळाची आशा सोडून आणि ईश्वराची आज्ञा मानून कर्म केल्यास भ्रांती (गोंधळ) उरत नाही. अर्जुनाने आपल्या कर्तव्याबद्दल साशंक न राहता, बुद्धी स्थिर ठेवून कर्म करावे, असा हा संदेश आहे. येथे 'निभ्रांत' होणे म्हणजे आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात कर्माचे खरे स्वरूप समजून घेणे होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादा निर्णय घेताना भीती किंवा गोंधळ वाटतो, तेव्हा फळाचा विचार न करता आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्यापेक्षा फक्त अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हे 'निभ्रांत' राहण्याचे लक्षण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माबद्दलचा संभ्रम सोडून देऊन कर्तव्यदक्ष होण्याचा आणि बुद्धी स्थिर ठेवण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची आशा न धरता केवळ आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडणे हेच सर्वात श्रेष्ठ कार्य आहे. जेव्हा आपण आपले कर्म 'परम' म्हणजे ईश्वरी सेवा मानून करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर उलट मोक्षाचा मार्ग मोकळा करते. यात तिळमात्र शंका नाही की निष्काम कर्म हेच मुक्तीचे साधन आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ मार्कांसाठी न शिकता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करणे हे त्यांचे 'उचित कर्म' आहे. अशा निष्ठेने केलेल्या कर्मामुळे यश आणि मानसिक शांती (मोक्ष) नक्कीच मिळते.

स्वधर्माचे पालन आणि निष्काम कर्म केल्याने मोक्ष कसा प्राप्त होतो, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे लक्षण सांगतात. ज्या साधकाने योगाभ्यासाने किंवा ज्ञानाने आपले अंतःकरण (मन आणि बुद्धी) पूर्णपणे ताब्यात ठेवले आहे आणि ज्याने कर्माच्या फळाचा मोह पूर्णपणे त्यागला आहे, असा पुरुष देहधारी असूनही कर्माच्या लेपापासून मुक्त असतो. तो सर्व क्रिया केवळ शरीराच्या पातळीवर होऊ देतो, पण स्वतःचा आत्मा अलिप्त ठेवतो. जसे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, तसाच हा पुरुष संसारात राहूनही कर्माला शिवत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, 'मी हे काम करतोय आणि मला याचे फळ मिळालेच पाहिजे' हा हट्ट सोडल्यास मानसिक ताण कमी होतो. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करावा, निकालाच्या चिंतेत वेळ घालवू नये.

आत्मज्ञानी पुरुष शरीरात राहूनही कर्मापासून कसा अलिप्त असतो, याचे वर्णन येथे केले आहे.