←
शनिवार, 29 सप्टेंबर 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 246

जेथ विषयांचे चिंतन । तेथ उपजे संगपण । संगास्तव जाण । कामु होय ॥

"Where there is contemplation of sense-objects, there attachment is born; from attachment, know that desire arises."

विषयांचे Noun
Vishayanche
भोगवस्तूंचे
of sensory objects
चिंतन Noun
Chintana
सतत विचार
contemplation
उपजे Verb
Upaje
निर्माण होते
arises
संगपण Noun
Sangapana
आसक्ती
attachment
कामु Noun
Kamu
इच्छा
desire

💡 अर्थ

जेव्हा माणूस विषयांचे (भोगवस्तूंचे) सतत चिंतन करतो, तेव्हा त्याला त्या गोष्टींची ओढ लागते. या ओढीतूनच मग तीव्र इच्छा (काम) निर्माण होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मानवी मनाच्या अध:पाताची पहिली पायरी स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादी व्यक्ती बाह्य जगातील सुखाच्या साधनांचा किंवा विषयांचा सतत विचार करू लागते, तेव्हा नकळत त्या विषयाबद्दल मनात आसक्ती (Attachment) निर्माण होते. ही आसक्ती एकदा दृढ झाली की, त्या विषयाला प्राप्त करण्याची तीव्र ओढ म्हणजेच 'काम' किंवा वासना निर्माण होते. हा प्रवास विनाशाकडे नेणारा असतो, कारण इच्छा पूर्ण न झाल्यास क्रोध निर्माण होतो. म्हणून मनावर ताबा मिळवण्यासाठी विचारांच्या स्तरावरच सावध राहणे आवश्यक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर तुम्हाला जंक फूड खाण्याची सवय लागली असेल, तर त्याचे मूळ तुम्ही सतत त्या चवीचा विचार करण्यात असते. हे टाळण्यासाठी तुमचे मन अभ्यासात किंवा खेळांत गुंतवा, जेणेकरून चुकीच्या गोष्टींचे चिंतन थांबेल.

📌 संदर्भ

विषयांच्या चिंतनामुळे माणसाचा नाश कसा होतो, याची प्रक्रिया माउली येथे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 188

म्हणोनि इंद्रियें आपुलेनि बळें । विचरती जरी विषयमेळें । तरी तीं न बाधती कवणें काळें । जयाचें मन स्वाधीन ॥ १८८ ॥

"Therefore, even if the senses move among their objects by their own strength, they never cause harm to one whose mind is under control."

इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये
Sense organs
विचरती Verb
Vicharati
वावरतात किंवा फिरतात
Wander or move
विषयमेळें Noun
Vishayamele
विषयांच्या सहवासात
In the company of objects
बाधती Verb
Badhati
बाधा पोहोचवणे किंवा त्रास देणे
To harm or obstruct
स्वाधीन Adjective
Swadhin
स्वतःच्या नियंत्रणात
Under one's own control

💡 अर्थ

ज्याचे मन स्वतःच्या ताब्यात असते, त्याची इंद्रिये जरी बाह्य जगात विषयांमध्ये वावरली, तरी त्याला कोणताही त्रास किंवा बाधा होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या मनावर पूर्ण ताबा मिळवला आहे, त्याला बाह्य जगातील प्रलोभने घाबरवू शकत नाहीत. इंद्रियांचा स्वभावच विषयांकडे (जसे की चव, रूप, शब्द) धावण्याचा असतो. परंतु, जर मन बुद्धीच्या आणि आत्म्याच्या नियंत्रणात असेल, तर ही इंद्रिये साधकाला विचलित करू शकत नाहीत. हे म्हणजे एखाद्या निष्णात सारथ्याने लगाम हाती धरलेल्या घोड्यांसारखे आहे; घोडे धावतात खरे, पण ते रथाला चुकीच्या मार्गावर नेऊ शकत नाहीत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर आपण आपल्या मनावर ताबा ठेवला, तर सोशल मीडिया किंवा बाह्य आकर्षणे आपल्याला आपल्या ध्येयापासून विचलित करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल जवळ असूनही त्यावर लक्ष न देता एकाग्र राहणे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना, ज्याने मनावर विजय मिळवला आहे त्याला इंद्रिये कशी बाधत नाहीत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 159

म्हणोनि तूं आतां । उचित कर्म पंडुसुता । आचरावें तत्त्वतां । सांडूनि संगु ॥ १५९ ॥

"Therefore, O Arjuna, perform your rightful duties in truth, casting away all attachment."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य किंवा विहित
Appropriate or prescribed
पंडुसुता Noun
Pandusuta
पांडुपुत्रा (अर्जुन)
Son of Pandu (Arjuna)
आचरावें Verb
Aacharave
आचरावे किंवा करावे
Should perform
तत्त्वतां Adverb
Tattvata
यथार्थपणे किंवा खरोखर
Truly or in reality
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून किंवा सोडून
Having abandoned
संगु Noun
Sangu
आसक्ती किंवा ओढ
Attachment

💡 अर्थ

म्हणून हे अर्जुना, तू आता आसक्ती (फळाची आशा) सोडून, तुझे जे योग्य कर्तव्य कर्म आहे, त्याचे नीट पालन कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेतील कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते अर्जुनाला 'पंडुसुता' (पांडुपुत्र) म्हणून संबोधून त्याला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची आठवण करून देतात. कर्माचा त्याग करणे म्हणजे संन्यास नव्हे, तर कर्माच्या फळाची हाव आणि 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडणे म्हणजे खरा त्याग होय. 'तत्त्वतां' या शब्दाचा अर्थ असा की, कर्म केवळ नावापुरते न करता ते मनापासून आणि योग्य पद्धतीने केले पाहिजे. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता करण्यापेक्षा, आपला अभ्यास (कर्तव्य) प्रामाणिकपणे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, खेळताना फक्त जिंकण्यासाठी न खेळता, आपला खेळ सर्वोत्तम कसा होईल याकडे लक्ष देणे म्हणजे 'संग' सोडून कर्म करणे होय.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले नैसर्गिक कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा